پبده و پبدنی و نگاهی تازه به فرهنگ بختیاری

شاه میخ و کاربرد عملی و ضرب المثلی آن در بختیاری

«شاه میخ» مهار و نگهدارنده ای است که چارپایان را به  آن می بندند. معرب شاه میخ«اخیه» است. در بختیاری شاه میخ کاربرد بیشتری دارد اما اخیه را نیز گهگاه بکار می برند. شاه میخ، نگهدارنده ای است که قوی ترین و


                                                                     پر زورترین حیوانات را مهار کرده و از فرار و رم کردن آنها جلوگیری می کند. شاه میخ را معمولاً در کنار آخور در «جای باش ستور»(طویله،اصطبل)، باربند های خانگی و کاروانسراها در دیوار یا در زمین جاسازی کرده و می کنند.

در گذشته استاد سازنده(معمار) هنگام ساخت بنا، شاه میخ را در بدنه دیوار و مجاور آخور پیش بینی و جاسازی می کرد. برای ساختن یک شاه میخ محکم و استوار، از چوب های سخت و محکم مانند بلوط و غیره استفاده می شد. استاد سازنده در هنگام چینش خشت یا آجر، حفره ای را در کنار آخور و به موازات آن ایجاد می کرد و در حد ساخت نیمی از آن، تکه چوبی بلندتر از عرض حفره در میان بندهای آجر و خشت قرار داده و چیدن را ادامه می داد. در پایین، بالا و پشت چوب قرار داده شده فضایی آزاد و خالی برای گذر دست انسان و ریسمان به وجود می آمد و چوب شاه میخ در میان آن واقع می شد.

در گریز و حرکت های شدید چارپایان، گاه بند افسار و یا «سرکله»(سر افسار، آنچه از چرم یا دست بافته ها که در سر حیوان قرار داده می شد) آن پاره می شد اما شاه میخ بر جای خود استوار می ماند. به همین جهت شاه میخ به مناسبت استحکام و پایداری در محاوره ی مردمی به صورت ضرب المثل در آمد و در تهدید به افراد سرکش و طغیان گر نیز به کار برده می شد.

آخور و شاه میخ لازم و ملزوم هم بودند؛ شاه میخ چارپا را از گریز وا می داشت و آخور هم حیوان را به خوردن مشغول می کرد. حیوان رمنده و گریزپا با بسته شدن به شاه میخ و سر به آخور پر از کاه و جو آرام می گرفت و از گریز صرف نظر می کرد و رام و سر به راه در باربند و طویله دارنده و صاحب آرام و مطیع می ماند و پس از آن به سوار خود، سواری می داد و در سوارکاری به میل سوار قیقاچ می زد و در راه هموار یورتمه می رفت و...

نمونه هایی از تهدید و ضرب المثل ها:

«وا بوندمت به شاه میخ تا جا بگری!»( باید تو را به شاه میخ  ببندم تا آرام بگیری)

«یونه شاه میخ آروم اکنه» این را(خطاب به فرد سرکش) شاه میخ آرام می کند)

«ابندمت به شاه میخ و کَه اونم به آخورت»( تو را به آخور می بندم و کاه به آخورت می ریزم»

   

نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ۱٢:٤٤ ‎ب.ظ ; یکشنبه ۳۱ اردیبهشت ۱۳٩۱
Comments نظرات () لینک دائم