پبده و پبدنی و نگاهی تازه به فرهنگ بختیاری

متل اُژدُها(بخش پایانی)

متل از آقای رامین طهماسبی راکی

برزیر دی 114 زینه یهو وابید وا یه اُژدُها و نفس که اکشید تش 115 ز دهونس ازنه بدر .پیا تا اژدُهانه ز دیر دی دست و پاهاس اویدن به دَک 116 زیدن اما وست وا ویر 117 حرفا حکیم و یه نهیو 118 زی به خوس و در حوشه بست و بهداری ز دینس رهد .


اُژدُها سر چشمه که رسید ای تک و او تکس 119 سیل  120کرد و  پوز 121 ناهاد به چشمه و چنده ده تا گا 122 او 123 خرد . برزیر پیش ز یوکه اُژدُها ورگرده دونید و اوید به هونه124و رهد زیر موج خوسید 125و تا صحو  زیر موج دک ازید ، زینه بس اگد : چته سی چه دک  ازنی ؟ برزیر گد : موخو 126 سر شومی گدم حالم خوو نید ، تو و لرز127 کردمه . هیچی ار ماهی من دریا خو بردس پیاهم خو بردس 128.

     تا افتو زی 129 پیا وریستاد ضهف قیلون خرد و به بهونه کار  وا گوویلس رهدن تی حکیم . حکیم جَختِه130 ز خو وریستابی 131 که برزیر وست به دست پا حکیم و گد : دردت من جونم کمکم بکن ، دوشو 132 زَهلُم 133پُکِست 134 هرچه که گدی بی راس بید . حکیم یه دستی به سویلاس 135 کشید و گد : په به حرفا مو رسیدی  ، خیله خوو حالا وا یه کار بکنی تا زدستس خلاص آبوی ، به حرفام خو  گوش بگر . برزیر گد : حکیم تو جون بخا .

     حکیم گد : ادونی کِفتِ 136 گِل اِسپیدی 137 کجه نه ؟ برزیر گد : ها . حکیم گد : پشت ای کفت یه اِشکَفت نِمِکی غِیل 138هد ، وا یه رو زینه نه ورداری بوری من اشکفت نمکی و بووریس 139 تا ته اشکفت و خوت به یه بهونه ورگردی صحرا و  وا گوویلت یه چنتا برد خیله گهپ  بنین 140دم اشکفت که اُژدُها  نَتَرِستِه بو 141 وردارسون و ولس کنین همچو . هو اجلس142 نمکه همچو ز گسنه یی چنو نمک اخوره تا ز بین بره .

     برزیر و گوویلس وریستادن و ز حکیم خدافظی استیدن و رهدن آبادی خوسون . من ره قول و قراراسون ناهادن که صحو زی پیا و زینه ز یه تَک و گوویلس ز یه تک دی برن کفت گل اسپیدی ، پیایل نِهِنگ143 اشکفت یه جا قایُوم 144 آبون تا برزیر بسون هَشاره 145 بکنه . اما دیرباش دیرباش 146 پیا و زینه نه بپاهن که اُژدُها برزیره نکشه .

     برزیر سی چاست 147 اوید به هونه و به زینس گد : دوش که رهدم تی حکیم بم گد  وا ز نمکا ته اشکفت کفت گل اسپیدی بخوری تا خوو آبوی ، کارات بکن تا صحو زی وایک بریم نمک بیاریم .

     دم صحو زی برزیر و زینه وریستادن و یه بیل148 کوچیر 149 و کَلند 150ورداشتن و رهدن کفت گل اسپیدی ، نهنگ ظهر رسیدن به کفت . دم اشکفت نشستن به سا151 درختا ، برزیر دس کرد من تربه152 و یه مَشکو 153درورد و یه پاله 154 او خردن و وریستادن . برزیر بهداری کلندِ ناهاد کِل 155 درخت و رهدن من اشکفت . زینس تا نمکان دید ، گد : مو ارترسم مو همی چو اواستم ، تو برو و نمکانه بیار . برزیر گد : خوم تک نترم156 ، وا یای157 کمکم .

     پیا  به یه تَفیل 158زینسه برد من اشکفت و هی واس تهریف کرد تا رسیدن ته اشکفت . زینه گد : خاو یو هم ته اشکفت  تنده نمک وردار تا ورگردیم . برزیر دس کرد من تربه و گد : ای داد بیداد کلند مَند159 دم اشکفت تو واستا همی چو تا مو تنده برم کلنده بیارم . زینه گد : باشد تنده با . پیا تا ز زینه دیر آبید ناهاد وادو تا ز اشکفت زی بدر 160 .

    دم اشکفت که رسید پیا شیت161 زید و به گوویلس هشاره کرد که بیاین وادیاری162 ، حضرات اویدن و وا وریس163 یه چنتا برد گهپ کَش ِ و تُر 164کردن و اوردن و در اشکفت سفت بستن .

     برزیر و گوویلس خیالسون که راحت آبید ورگشتن به آبادی . دم آبادی که رسیدن دیدن حکیم آبادی سردیارون اوید ناهاسون 165 . برزیر گد : هان حکیم تو کُیه 166 ایچو کُیه ؟ حکیم گد : خیله به هُوفِتُون 167 بیدم ، چه کردین ؟ برزیر گد : اُژدُهانه بردم ته اشکفت و در اشکفتم پر کردیم ز برد گهپ که خوس که هیچی بوو  بووسم 168 نتره بردانه ورداره .

     حکیم گد : خاو بخیر گدشت اما ای پیا برزیر زینه استیدن یه حساو کتاوی داره ، آدم هرکِه نِه هرجا دی خو نوا هاچُقِس  آبو . اگون : هاچُقی 169چل روزه پشیونیس 170 چل ساله . قشنگی خووه اما اَلص 171 و نَسَو 172 و اخلاقِ خو ز قشنگی واجوتره . یه وخت ابینی یه دیو یا اُژدُها اِرِه به جِلتِ 173 آدمیزاد . آدم نوا 174 با همه کس زن زخاست 175  و دوستی بکنه .

مَیَر176 نَه اشنیدی که ز قدیم گدنه :

ای بسا ابلیس آدم رو که هست  / پس به هر دستی نباید داد دست //

پی نوشت :

114 – دی : دید ، متوجه شد / 115 – تش : آتش / 116 – دک : لرز / 117 – ویر : یاد ، فکر / 118 – نهیو : نهیب ، بر سر کسی داد زدن / 119 – ای تک و او تک : این سو و آن سو ، دور و  بر / 120 – سیل : نگاه ، دیدن / 121 – پوز : لب ، دهان ، پوز ناهادن : لب گذاشتن ، نوشیدن / 122 – گا : گاو / 123 – او : آب / 124 – هونه : خانه ، منزل / 125 – خوسید : خوابید / 126 – مو خو : من که / 127 – تو و لرز : تب و لرز / 128 – ار ماهی من دریا خو بردس پیاهم خو بردس : از شدت ترس یا نگرانی تا صبح بیدار ماندن و نخوابیدن ، ( ضرب المثل بختیاری ) ، بختیاری ها بر این باورند که ماهی در دریا نمی خوابد / 129 – افتو زی : خورشید طلوع کرد ، هوا روشن شد / 130 – جخته : هم اکنون ، تازه / 131 – وریستابی : بیدار شده بود /132 – دوشو : دیشب / 133 – زهلم : زهره ام ، کیسه صفرایم / 134 – پکست : ترکید ، زهلم پکست : از شدت ترس زهره ام ترکید/ 135 – سویلاس : سبیل هایش / 136 – کفت : گردنه / 137 -  گل اسپیدی : خاک سفید ، منطقه ای که خاکش سفید رنگ است و ترکیبات گچی دارد / 138 – غیل : عمیق ، گود / 139 – بووریس : او را همراه خودت ببری / 140 – بنین : بگذارید  ، قرار بدهید / 141 – نترسته بو : نتواند ، قادر نباشد / 142 – اجلس : دشمنش ، موجب مرگش می شود / 143 – نهنگ : نزدیک / 144 – قایوم : مخفی ، پنهان / 145 – هشاره : اشاره / 146 – دیرباش دیرباش : دورادور ، از راه دور / 147 – چاست : ظهر ، ناهار / 148 – بیل : بیل / 149 – کوچیر : کوچک / 150 – کلند : کلنگ / 151 – سا : سایه / 152 – تربه : توبره / 153 – مشکو : مشک کوچک که از پوست بره یا بزغاله درست شده است / 154 – پاله : پیاله ، کاسه کوچک آب خوری / 155- کل : کنار ، جنب / 156 – نترم : نمی توانم ، قادر نیستم / 157 – وا یای : باید بیایی / 158 – تفیل : ترفند ، شگرد ، روش / 159 – مند : ماند ، جا گذاشتن / 160- زی بدر : بیرون رفت ، خارج شد / 161 – شیت : سوت ، سوت زدن / 162 – وادیاری : آشکار شدن ، دیده شدن / 163 – وریس : ریسمان پهن بافته شده از موی بز برای بستن بار / 164 – کشِ و تر : کشیدن چیز ، جابه جا کردن چیز  / 165 – ناهاسون : جلوشان ، به استقبالشان رفت / 166 – کیه : کجا / 167 – هوفتون : نگران بودن ، ترس داشتن ، دلواپسی / 168 – بوو  بووسم : پدر پدرش هم /169 – هاچقی : عاشقی / 170 – پشیونیس : پشیمانی اش – ضرب المثل بختیاری : عاشقی چهل روز است و پشیمانی اش چهل سال است/ 171 – الص : اصل / 172 – نسو : نسب / 173 – جلت : جلد ، شکل ، هیبت / 174 –  نوا : نباید / 175 - زن زخاست : زناشویی ، قوم و خویشی ، ازدواج / 176 – میر : مگر / 177 – نه اشنیدی : نشنیده ای ، نمی دانستی /

معنی برخی واژه ها در بخش های نخست و دوم این متل نوشته شده است 

نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ۱٢:۳٤ ‎ب.ظ ; شنبه ٢٤ دی ۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم