پبده و پبدنی و نگاهی تازه به فرهنگ بختیاری

نکار (شیرواره)

        قوم بختیاری یکی از اقوام کهن و باستانی ایرانی است که دارای فرهنگی غنی، ارزشمند، پویا و کارآمد می باشد. مؤید این ادعا آیین و رسوم متداول در بین مردم بختیاری که بر گرفته از فرهنگ ایرانی است و ریشه در باورهای ملی و مذهبی این مرز و بوم دارد.

 


    مردم بختیاری برای انجام و به جا آوردن هر کار و آئینی، دستورالعمل و راهکاری منطقی و مردمی دارند. گرچه راهکارها و شیوه های متنوع در برگزاری امور به صورت مدون و مکتوب نیست اما با توجه به التزام و تعهد مردم در پاسداشت و انجام و اجراء باورهای ملی و مذهبی، موارد در ویر و حافظه آنان نگه داشته شده و در موقع لزوم بکار گرفته می شوند.

 

     مردم بختیاری در همه کارها با هم اتفاق نظر و عمل دارند و در همه حال حامی و پشتیبان یکدیگر بوده و هستند. در راستای همکاری و هم اندیشی مردم و برای معرفی هر چه بهتر و بیشتر آداب و سنن مردم بختیاری در مقالات و نوشته های جداگانه به پاره ای از آیین و رسوم فرهنگی بختیاری پرداخته خواهد شد.

 

     «شیرنکار»یا«شیرواره» یکی از راهکارهای بیشمار همکاری و تعاون مردم بختیاری است. نکار یا شیرواره ابزار و وسیله ای است چوبین که در اندازه گیری مایعات به ویژه شیر بکار گرفته می شد. چوب نکار معمولاً از جنس درخت کلخنگ، بن، بلوط و یا دیگر چوب های خوش عطر و سفت انتخاب می گردید. شکل این چوب نکار مانند حرف لاتین(y) بود با این تفاوت که دو شاخه آن کوتاه تر و اندازه پایه اش بلندتر در نظر گرفته می شد. نکار شباهت زیادی به عصا (چوو مچک) که دسته آن دو شاخه (دو لفکه، دو لشکه) باشد، دارد.

 

     در گذشته زایش دام معمولاً در اوایل زمستان آغاز می شد و شیردهی  بز و میش و گاو در اواخر فصل تابستان تا اواسط پاییز، کم و به تدریج به پایان می رسید. شیر کم دام در فصول یاد شده کفاف ظروف و وسایل تولید و جوشانیدن و مایه بندی ماست و پنیر و دوغ زنی و غیره را نمی داد و برای زنان پرکار و هنرمند بختیاری اتلاف وقت و زحمت زیادی را ایجاد می کرد و به هدر رفتن شیر و فراورده های آن را به دنبال داشت. بنابراین از گذشته زنان خوش فکر و همیار بختیاری برای پیشگیری از اتلاف وقت و به هدر رفتن شیر به راهکاری نو و تازه دست زدند و با هم قرار گذاشتند که هر روز شیر دام هر مال( جمع خانوارهای مجتمع در یک وارگه و سکونتگاه کوچ نشینی) به یک خانواده مال داده شود و زن آن خانواده با دریافت شیر بیشتر به تولید مواد دلخواه در نوبت نکار خود بپردازد.

 

     با توجه به تعداد دام و شیردهی آنها، مقدار شیر خانواده ها با هم متفاوت بود. برای رفع این مشکل و جهت دادگری و عدالت در سهم هر یک، وسیله نکار را ابداع کردند. در کنار ابزار نکار، ظرفی مشخص را نیز به عنوان کیل(پیمانه) انتخاب می کردند و شیر هر خانواده را در آن ریخته و چوب اندازه گیری نکار را درون شیر قرار می دادند و مقدار شیر هر خانواده در هر روز مشخص می گردید. چوب نکار را بر اساس گودی و عمق کیل می ساختند، البته به اندازه ای ساخته می شد که دو شاخه آن کمی بالاتر از لبه ظرف پیمانه قرار بگیرد.

 

     اگر مالی دارای چهار خانواده بود و یکی سه نکار و دیگری دو نکار و دو خانواده دیگر هر کدام یک نکار شیر تحویل داده بودند، نسبت می گرفتند و به نسبت مقدار شیری که نکار کرده بودند، سهم می بردند.  مثلاً زن سه نکاری سه روز، زن دو نکاری دو روز و زنان یک نکاری هر کدام یک روز شیر دیگر خانواده ها را دریافت می نمودند. در این صورت شیر برای یک هفته بین زنان مال نکار و توزیع می شد. بنابراین زنان یک نکاری یک روز، زن دو نکاری دو روز و زن سه نکاری سه روز از هفته از «شیرنکار» بهره می بردند. اندازه نیم نکاری و کمتر از آن هم بدست می آمد که نیم نکار محسوب می شد اما کمتر از آن را دارنده، به صورت شیر به مصرف می رساند.

 

    زنان بختیاری سواد کلاسیک نداشتند اما حساب کردن را خوب می دانستند. آنها ضمن همیاری و همکاری و استفاده بهینه از مواد، وقت خود را نیز در نظر داشتند و در رسم آیین  نکار، شیر خود را در اختیار دیگر زنان هم تبار قرار می دادند تا بکارهای دیگر خود برسند.

 

     ما به مادران خوش فکر و با اندیشه تبار خود می بالیم و یادشان را همواره در ویر و خاطر خود گرامی و محفوظ نگاه خواهیم داشت. روانشان همواره شاد و یادشان به بلندای تاریخ کهن مان گرامی باد.

 

از شما همتبار گرامی درخواست می نمایم چنانچه در تشریح و توضیح کمبود و نقصانی وجود داشت، ما را اصلاح فرمایید. پاینده و تندرست باشید.

 

نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ٥:٢۱ ‎ب.ظ ; پنجشنبه ٢٢ دی ۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم