پبده و پبدنی و نگاهی تازه به فرهنگ بختیاری

شب یلدا در باور مردم بختیاری

 

یلدا به شب نشستمان گفت — مژده که رسد ز راه بهمن

     «یلدا لغت سریانی است به معنی میلاد در عربی و چون شب یلدا را با میلاد مسیح تطبیق می کرده اند، از این رو بدین نام، نامیده اند. باید توجه داشت که جشن میلاد مسیح(نوئل) که در 25 دسامبر تثبیت شده، طبق تحقیق محققان در اصل، جشن ظهور میترا(مهر) بوده که مسیحیان در قرن چهارم میلادی آن را روز تولد عیسی قرار داده اند. یلدا اول زمستان و شب آخر پاییز است که درازترین شب های سال است و در این شب و یا نزدیک بدان، آفتاب به برج جدی تحویل می کند و قدما آن را سخت شوم و نامبارک می انگاشتند. در بیشتر نقاط ایران در این شب مراسمی انجام می شود.»[1]    

     بختیاری ها شب اول زمستان را که درازترین شب سال است، بنام شب یلدا نمی شناسند و با این نام آشنائی ندارند بلکه آن را با نام شب چله یا شب اول زمستان می شناسند و به این نام می نامند. شب در باور و فرهنگ بیشتر اقوام، به عنوان ترس و ظلمت، پوشنده زیبائی و زشتی و سره و ناسره، هجران و دوری و ... معرفی شده است شاید از این منظر و بر این باور درازترین شب سال، شوم و نامبارک انگاشته شده است و مردم برای رفع نحوست و بدیمنی آن در کنار هم بیدار می نشستند و با شب نشینی و خوردن آجیل و تنقلات زمان را سپری می کردند.

     از دیرباز شب در نظر و باور مردم بختیاری که مردمانی کوچ نشین بودند، به عنوان تاریکی و ظلمت، ترس و واهمه، زمانی برای رفت و آمد اشباح و اجنه، سلب کننده آسایش و آرامش، خسته کننده و مسبب شب نخوابی ها، سیاهی و تباهی، تلقی می شد. شب همواره برای مردم کوچ نشین دردسر ساز و باعث حمله جانوران درنده و هجوم سارقان و دزدان به دام و دارائی آنان می شد و تلفات و خسارات فراوانی به آنها وارد می ساخت. بنابراین مردم به ساختن متل هایی، سنگینی و سختی و بی رحمی شب ساختند و آموزه ای فرهنگی و تربیتی برای فرزندان خود بجا نهادند.

     شب یکی از عوامل مؤثر و مسبب در ساخت متل، چنه چنه(چیستان)، مثل و ... در بختیاری و دیگر اقوام کوچ نشین است زیرا مردم دامدار و کشاورز، روزها مشغول کار بودند و شب که موقع استراحت و آسایش آنها بود، برای ترویج و اشاعه موارد مختلف فرهنگی و جهت بیدار ماندن و حفاظت دام خود در برابر تهاجم جانوران درنده جلوگیری از سرقت سارقان به متل سازی و متل گویی پرداختند.

     اندیشمندان و فرهیختگان خوش ذوق، شب یلدا را در باور فرهنگی مردم به صورت متل شیرین و زیبا ماندگار و جاوید نگه داشتند و افسانه سازی بر اساس پایه های فرهنگی و با دخالت واقعیات موجب شد که در کنار صرف تنقلات و خوردنی های دیگر، با گفتن متل به سرگرمی  درازترین شب سال را طی نمایند.

متل شب یلدا(شو اول زمستوو) در فرهنگ بختیاری   

       در متل «دالو سرما»( برد العجوز) که «ششه دالو» پایان قصه اوست، در شب اول زمستان، پسرانش احمدیل و مُحمدیل را فرا می خواند. دالو(پیرزن) دشمن عمو نوروز بود و او را نابود کننده خودش می دانست و همه دردسر و مشکلاتش را زیر سر او می دید.

دالو تصمیم گرفت تا نظر عمونوروز(تاته[2] نوروز) را به خودش جلب کند و با او ازدواج نماید و به او وعده داد که دنیا را در اختیارش خواهد گذاشت تا بلکه او را در سرد کردن هر چه بیشتر زمین و از بین بردن موجودات روی آن با خود همراه کند. اما عمونوروز رسالتی مهم داشت که می بایست آن را به سرانجام برساند. او وظیفه داشت هر ساله نوید بخش زایش و زندگی و پیک آمدن بهار باشد، اگر با دالوی سرمایی ازدواج کند،او هم دلسرد و بی مهر و مردم گریز خواهد شد و رسالتش را نیمه تمام خواهد گذارد و دوستان و هوادارنش را برای همیشه از دست خواهد داد و مورد نفرت همگان قرار خواهد گرفت. پس عمونوروز دست رد بر سینه دالو نهاد و جواب نه را با قاطعیت هر چه تمام داد.

     دالو(پیرزن) از پسرانش خواست تا تاته نوروز را مجبور به ازدواج و همراهی با او کنند تا در هدفشان پیروز و موفق شوند. عمونوروز شادی بخش هم که از نیات پسران دالو با خبر بود، از آنها نهراسید و دسیسه پسران پیرزن را نیز خنثی کرد.

     تلاش دالو و پسرانش احمدیل و مهمدیل بی نتیجه ماند و ...

مردم بختیاری هر سال در شب اول زمستان و شب چله کوچک داستان دالو سرما را بازگو می کردند و جشن خود را با جمع یاران همدل کامل می کردند.

شب یلدا بر همه هم میهنان و همتباران خجسته باد.

  

   



لغت نامه دهخدا-[1]

[2] - عمو،پیرمرد.

نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ۱٠:٤٢ ‎ب.ظ ; سه‌شنبه ٢٩ آذر ۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم