پبده و پبدنی و نگاهی تازه به فرهنگ بختیاری

متل مار اسپید و مار شه (بخش پایانی)

متل از آقای رامین طهماسبی 
     شکالبون تهریفا سَی و کووه  لره نه اشنید و اوید یه سلامی به شون کرد و گُد : دس مریزا ( 101 ) . خوت تک ای گله نه زفت کنی ، کمکی نیخای ؟ شون گد : ها خوم تکم ، ولا ایر یه آدم خداخو کرده ( 102 ) گیرم بیا چرا . شکالبون گد : مو فلونیم ( 103 ) ز مال زوالی ( 104 ) و حاضرم کمکت بدم. شون گد : چطوری ؟ شکالبون گد : یه خرجی ( 105 )  زت اخام و او  کووه  لره ( 106 ) که  دیندا ( 107 ) گله این ایاهه نه بده بم ، ایر زایید همه برهیلس سی مو  . شون گد : هوخو ( 108 ) مردنیه ، اما ایر خوت اخای  ، خیله خو . شکالبون به شون قول داد که یه دم ز گله غافل نکنه ( 109 ) . تاریکی بید که شون و شکالبون وایک گله نه اوردن من یه غاش ( 110 ) و شو همچو بیدن .
     صحو شکالبون و شون گله نه اوردن به مال . شکالبون یه قاصد ( 111 ) جست و یه خورده پیل بس داد و گد : ای پیلانه بور مال زوالی بده زن و بچم و بسون بگو حالا حالا نیام به حونه اما خرجیتون افشنوم ( 112 ) .
چن سال که رد آبید کووه لَره گهپ آبید و جفت جفت زایید و برهیلس هم جفت جفت زاییدن و شکالبون صاحاو صتا میش بزا وابید ، یه رو  شکالبون به شون گد : مو دی وا بروم ولات خومون تی زن و بچم . شون گد : مو بت قول دادم بی ، حالا ای صتا گوسندم که مال خوته وردار بورسون . شکالبون و شون زیک خدافظی استیدن ( 113 ) و شکالبون رهد .
     شکالبون وا گله رهد به مال خوسون . پیایل و زَنگل مال  تا صدا درنگ درنگ( 114) زِنگِل ( 115 ) گوسندانه اشنیدن ویدن نیا ( 116 ) گله که بنیرن ( 117 ) گله ز کینه ( 118 ) .
پیا هم تا حضرات دید وا پیایل دست و ریبوسی ( 119 ) کرد و دعوتسون ( 120 ) کرد به مال . تا رسیدن به بهون ( 121 )  شکالبون دو سه تا بره کلفت ( 122 ) کشت و به زهنس گد : یه آبریز ( 123 ) وا روغن خش ( 124 )  و ترشی ناردنگ ( 125 ) و پِه به جیر ( 126 ) سی حضرات راست بکن . زهنس هم یه سرفه خو کشید و سر سرفه آبریز ، پِه به جیر ، تلیکه ( 127 ) موسیر ، تلیکه کنگر ( 128 ) ، دو ( 129 ) وا کلوس ( 130 )  و پینه ( 131 )  و پتیره ( 132 ) ناهاد ( 133 )  و حضرات سیر ناهار خردن و وریستادن رهدن . یه پسینی ( 134 )  که گوسندون ز کُه  اویدن به مال شکالبون سر یه میش به دستس بید ( 135 ) و زهنس داشت میش نه ادهد ( 136 ) ، نرمیش ( 137 ) یه حرف لیش ( 138 ) زید به میش . میش به نرمیش گد : خجالت بکش سرم من دست صاحاومه و زهنه صاحاومم داره ادوشم اندی جواوته ( 139 ) ادادم . یهو پیا خندس ( 140 ) گرهد . زهنس گد : سی چه خندستی ؟ پیا گد : هیچی ، یه حکایته یادم اوید خندستم . زهنس ورکه ( 141 )  بست که وا بگوی سی چه خندستی . پیا هر چه گد : باوا یه چی ز قدیم یادم اوید ناهادم وا خنده ( 142 ) ، زهنه ولس نکرد ، دست آخر پیا گد : بهشیدمت به قور بووت ( 143 ) ولم کن . الان دست ازنم به اقه ( 144 )  خوم . زهنه گد : یا اگوی یا مو یه دم ایچو نیواستم ( 145 ) . پیا گد : ای زن یه چی ادونم که ایر بگم بال هوا جونم ازنه بدر . زهنه گد : مر ابو ؟ ( 146 )  مو نونم ( 147 ) ، وا بگوی . شکالبون گد : په وری ( 148 )  جا و رختخو  مونه ری به قلبه بون ( 149 )  و خیرات ( 150 ) سیم راست بکن تا مو همه چینه بگم . هو وست من مال که شکالبون اخا میره . پیایل گهپ و ریش اسپید( 151 ) اویدن و نهیو ( 152 ) دادن به شکالبون که های نترسی ، هیچیت نید ، رنگت بجاهه ( 153 ) ، توخو آدم دلداری بیدی و نشستن کِل رختخو پیا .
 زَنگل کی ونو ( 154 ) اویدن و دیگان( 155 ) ناهادن به چاله ، داشتن برنج راست اکردن ( 156 ) که خروس اوید و نوک زید من برنجا و آشپالِ ( 157 )  درگنید ( 158 ) ، سَی گره جم( 159 )  کرد و غرمنید ( 160 ) که خروس بی حیا صاحاوت این امیره تو ز دین اشکمتی ؟ (161 )  خروس گد : صاحاوم لیشه ( 162 ) . سَی گد : سِی چه لیشه. خروس گد : ایر لیش نبید زهنس طلاق اداد و خوسم نیمرد . شکالبون تهریفا خروس و سَی نه اشنید و ز من رختخو وریستاد و گد : حضرات مو یه چی دونم که نوا به هیشکی بگم و ایر گدم بال هوا جونم زنه به در ، ای زهنه سجه بسته ( 163 ) که بس بگم و واستاده پا مردن مو ، مم نیخام بمیرم ، نهلت ( 164 ) به مو ایر دی با ای زهنه زندیی بکنم  ، مم طلاقس ادم و خومه ز دستس راحت اکنم . هرچه پیایل و زنگل با زهنه تهریف کردن که باوا  لیز ( 165 ) بگر یه وخت یه چی هد که پیا نوا به تو بگو . زهنه گد : حاشا ، یا بم اگوه یا طلاقم بده . دست آخر شکالبون ری کرد به پیایل و گد : ایسا بگوین مو چه بکنم ؟ پیایل گدن حالا که نترین ( 166 ) وایک زندیی بکنین طلاقس بده . شکالبون گد : پش قوالس ( 167 ) بیست جفت میشه اما خم دلم اخا پنجاتا میش بس ادم  . شکالبون زهنن طلاق داد و هر که رهد سر زندیی خوس .
متل مار اسپید و مار شه راست یا دورو ( 168 ) خلاص آبید ، چه خووه آدم من دس تنگی (169 ) و پیلداری خوسه بلا نکنه . زهنه شکالبون تا دستس تنگ بید وا  دار و نداری میرهس ( 170 ) ساخت اما تا او گشت ری تلیتس ( 171 ) نترست خوسه واداره و جور گا نه من شیر ( 172 ) همچی نه خراو کرد . خدا مرده یل ( 173 ) بیامرزه که گدن : نیده نبینا و کیمند نکنا شی ( 174 ) .
 
پی نوشت :
101 – دس مریزا : دست مریزاد ،در مورد تحسین کردن بکار می رود  / 102 – خدا خو کرده : خدا خوب کرده ، خوب آفریده / 103 -  فلونیم : فلانی هستم ، خود را معرفی کردن / 104 – زوالی : آن طرفی ، طرف روبه رو / 105 – خرجی : مقدار کمی پول برای گذران زندگی و امرار معاش  / 106 – کووه لره : آن بره ای که لاغر و نحیف است / 107 – دیندا : دنبال ، آخر / 108 – هوخو : آنکه / 109 – غافل نکنه : غفلت نکند ، دائما ً مراقبت نماید / 110 – غاش : یک قطعه زمین مخصوص ، محصور و بدون سقف برای نگهداری گوسفندان / 111 – قاصد : پیک / 112 – افشنوم : خواهم فرستاد / 113 – استیدن : گرفتند / 114 – درنگ درنگ : صدای زنگوله / 115 – زِنگِل : زنگوله ای که به گردن گوسفند یا بز آویخته می شود / 116 -  نیا : جلو ، پیشواز / 117 – بنیرن : ببینند ، آگاه شوند / 118- کینه : از کیست ، مشخص نمودن مالک / 119 – دست و ریبوسی : دست دادن و بوسیدن روی یکدیگر جهت اظهار علاقه و دوستی / 120 – دعوتسون : دعوتشان ، دعوت کردن / 121 – بهون : سیاه چادر عشایری بافته شده از موی بز / 122 – کلفت : چاق / 123 – آبریز : نوعی غذای خوشمزه بختیاری تهیه شده از گوشت یا دل و جگر گوسفند سرخ شده با روغن حیوانی و ترشی دانه انار / 124 –  روغن خش : روغن خوراکی حیوانی و معطر / 125 – ترشی ناردنگ : ترشی دانه انار که به عنوان چاشنی غذا استفاده می شود / 126 – په به جیر : نوعی کباب بختیاری که از جگر گوسفند پیچیده شده در یک لایه چربی نازک بر روی سیراب گوسفند تهیه می شود / 127 – تلیکه موسیر : ماست و موسیر / 128 – تلیکه کنگر : ماست و کنگر / 129 – دو : دوغ / 130 – کلوس : کرفس / 131 – پینه : پونه / 132 – پتیره : نان نازک بختیاری ، نان فطیر / 133 – ناهاد : گذاشت ، قرار داد / 134 – پسین : عصر ، غروب آفتاب / 135 – سر یه میش به دستس بید : نگهداشتن سر میش با دو دست برای دوشیدن شیر توسط شخص دیگر / 136 – ادهد : می دوشید / 137 – نرمیش : قوچ / 138 – حرف لیش : حرف زشت و بد / 139 – جواوته : پاسخ تو را / 140 – خندس : خنده اش / 141 – ورکه : اصرار کردن ، سماجت کردن / 142 – ناهادم وا خنده : شروع به خندیدن کردم / 143 – بهشیدمت به قور بووت : نوعی قسم برای پایان مشاجره و گفت و گو ، تو را به قبر پدرت قسم می دهم که از این موضوع بگذر / 144 – اقه : یقه ، دس به اقه زیدن : با دست پاره کردن یقه لباس خود از شدت ناراحتی / 145 – نیواستم :نمی مانم / 146 – مر ابوه : مگر می شود ، غیر ممکن است / 147 – نونم : نمی دانم / 148 – وری : بلند شو ، برخیز / 149 - جا و رختخو  مونه ری به قلبه بون : اکنون که قرار است من بمیرم رختخواب مرا رو به قبله پهن کنید ، مرسوم است که بستر افراد ( مسلمان ) در حال مرگ را رو به قبله پهن می کنند / 150 – خیرات : غذایی که برای مراسم عزاداری پخته می شود / 151 -  ریش اسپید : ریش سفید ، بزرگسال / 152 - نهیو : نهیب  / 153 – رنگت بجاهه : رنگ رخسارت خوب است ، سالم هستی / 154 – کی ونو : کدبانو / 155 – دیگا : دیگ ها  / 156 – راست کردن : درست کردن ، پختن / 157 -  آشپال : آبکش ، آبگردان / 158 – درگنید : برگرداند ، واژگون کرد / 159 – گره جم کرد : حمله کرد ، هجوم آورد  / 160 – غرمنید : خروشید ، غرش کرد / 161 - ز دین اشکمتی : به فکر پر کردن شکمت هستی / 162 -  لیشه : بی عرضه است / 163 -  سجه بسته : اصرار می کند ، سماجت می کند / 164 – نهلت : لعنت / 165 – لیز : آرام بودن ، حفظ  آرامش  / 166- نترین : نمی توانید / 167 – پش قوالس : مهریه اش / 168 – دورو : دروغ / 169 – دس تنگی : فقر و تهیدستی / / 170 – میرهس : شوهرش /171 – او گشت ری تلیتس : کنایه از بهبود وضعیت مالی و زندگی ( ضرب المثل بختیاری ) 172 – جور گا نه من شیر : مانند گاو نه من شیر ده که با یک حرکت ناشایست تمام زحمات و خدمات خود را خراب می کند / 173 - مرده یل : مردگان ، درگذشتگان / 174-  نیده نبینا و کیمند نکنا شی : ندیده نبیند و دختر ترشیده شوهر نکند  ( ضرب المثل بختیاری معادل یا رب مباد که گدا معتبر شود ) . معنی برخی واژه ها در بخش های نخست و دوم این متل نوشته شده است  .
 
نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ۱٢:۱٢ ‎ق.ظ ; پنجشنبه ٢٤ آذر ۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم