پبده و پبدنی و نگاهی تازه به فرهنگ بختیاری

بازی شاه-وزیرک (شاه و وزیر)در فرهنگ بختیاری

«بازی شاه و وزیرک بود و دزد و قاضیش 

 در سیاست ها درنگی داشتیم یادش بخیر»

      بازی «شاه وزیرک» یکی از بازی های باستانی و متداول در میان مردم بختیاری است. این بازی علاوه بر سرگرمی و آمیختگی آن با شوخی و طنز، آموزه های فرهنگی،سیاسی و اجتماعی را نیز به همراه دارد. با اجراء این بازی که در واقع اجراء یک نمایش است، به شرکت کنندگان در بازی و و به ویژه به تماشاگران نونهال و نوجوان آن درس آموزش مهر و مهربانی، گذشت، داد و عدل، انصاف  و ترحم را می دهد.

     در این بازی مردم را با دادگری حاکمان عادل و ستمگری حکمرانان ظالم بیشتر آشنا می کند و به آنان می آموزد تا به زیر دستان خود ستم و جور روا ندارند و در برابر زورگویان ستمگر ایستادگی و مبارزه نمایند. بازیگری در نمایش شاه و وزیرک و قرار گرفتن فرد در جایگاه شاه، و با صدور فرامین عادلانه یا بالعکس، عملاً و آشکارا شخصیت درون خود را نیز برملا و نمایان می ساززد. از این رو افراد سعی می کنند چنانچه در مقام شاه قرار گرفتند برای این که مورد تنفر و انزجار قرار نگیرند، قضاوت و داوری دادگرانه به عمل بیاورند و فرمانی در خور جرم و گناه فرد صادر کنند.

     شرکت در بازی شاه وزیرک مستلزم پذیرفتن قوانین آن است؛ یعنی بازیگر قبول می کند که چنانچه در مقام وزیر و جلاد قرار گرفت فرمان شاه را بی چون و چرا به مرحله اجراء در آورد و در صورت قرار گرفتن در شخصیت دزد نیز مجازات صادره را بپذیرد و تن به انجام آن بدهد اگرچه سخت و دردآور باشد. تمامی موارد بازی به صورت یک دستورالعمل و قانون قبل از بازی به وسیله فرد بزرگتر به همه ابلاغ و تفهیم می گردد و از آنان اقرار و تعهد شفاهی گرفته می شود زیرا برخی مجازات ها سخت و دردآور واست و مضاف بر این که برخی دستور و فرامین شاه نیز مجازات فیزیکی نیست بلکه دزد بایستی اعمالی که در فرمان آمده است را انجام بدهد که از عهده هر شخصی بر نمی آید و اعمالی است که شاید بچه ها به انجام آن تن بدهند اما برای بزرگترها ننگ و عار بشمار میرود. مثلاً شاه دستور می دهد که خلافکار(دزد) چهار دست و پا مانند حیوانات راه برود یا مثل خروس بخواند یا پارس کند و...  فرامین معقول و منطقی و دادگرانه مورد پسند قرار می گیرد و دستورات دور از شأن انسان مترود و قابل پذیرش نیست بنابراین شاه عادل و دادگر مردم دار و شاه ستمگر و زورگو و غیر مردمی در این بازی شناخته و معرفی می گردد. به طور کلی بازی در دست شاه بازی است که چگونه فرمانی را برای مجرم صادر کند که هم بازی سرگرم کننده و طنز آلود و مسرت انگیزی را اداره کرده و هم این که به حاضرین آموزش های فرماندهی و دادگری و عدالت را داده است.

     بازی شاه وزیرک یکی از بازی هایی است که شرکت کنندگان در سنین مختلف در آن شرکت می کنند و حرمت بزرگترها توسط کوچکترها رعایت می شود که این هم آموزه دیگری است که در فرهنگ غنی بختیاری بدان توجه خاص گردیده است. هم چنین افراد را به قانون مندی و قانون گرایی و پرهیز از دزدی و جرم و جنایت توصیه می کند. بازی مهیج و زیبا و سازنده است امیدواریم که با ترویج این بازی در بین جوانان گذشته از سرگرمی بهره لازم اجتماعی-سیاسی و فرهنگی برده شود.

شرح بازی:

     معمولاً وسیله بازی یک جعبه کبریت است. روایت شده است که در گذشته که کبریت و جعبه آن موجود نبود از مکعب های چوبی استفاده می شد امروزه هم دیده شده است که از مکعب های چوبی تراشیده و علامت گذاری شده در بازی بهره برده می شود. ×

     منصب و عناوین شخصیت های بازی عبارتند از: شاه، وزیر، جلاد و دزد. انتخاب هر شرکت کننده تحت عنوان عر یک از مناصب و عناوین با پرتاب جعبه کبریت به هوا و حالت قرار گرفتن بر روی زمین معلوم می شود.  

     اصولاً جعبه کبریت معمولی، مکعب مستطیلی است با وجه های5×4×1.5 و دارای 6 سطح. 6 سطح کبریت عبارتند از: دو سطح کوچک در دو سر جعبه که ورود و جروج کشوی درونی از آن صورت می گیرد و دو سطح پهن که مشخصات کبریت بر روی آن درج گردیده و دو سطح باریکتر که سمباده آتشزنه بر روی آن قرار گرفته شده است. یکی از دو سطح کوچک دو سر جعبه مشخصه انتخاب شاه، دو سطح باریک طولی یکی جهت انتخاب وزیر و دیگری برای برگزیدن جلاد و یکی از دو سطح پهن جهت برگزیدن دزد در نظر گرفته و با علامتی مشخص می گردد. مشخصه هر یک از شخصیت های بازی را با خراشیدن یا علامتگذاری و نوشتاری یا غیره معلوم می شود.

     ایستادن جعبه کبریت بر وری ارتفاع و بلندا از هر دو سو، شاه انتخاب می شود و با ایستایی جعبه بر روی یکی از دو طرف باریکتر وزیر و طرف دیگر آن به عنوان جلاد و با قرار گرفتن بر روی یکی از دو طرف پهن (با توجه به علامت و مشخصه) دزد برگزیده می گردند؛ تنها یکی از دو سوی پهن در بازی استفاده می گردد . تا زمانی که مراتب به ترتیب از مقام شاه، وزیر و جلاد برگزیده نگردند اصل بازی شروع نخواهد شد.

     انتخاب شخصیت های بازی با پرتاب جعبه به هوا و فرود آن آغاز می گردد. تا فردی از شرکت کنندگان به عنوان شاه انتخاب نشده باشد، هیچ یک از جایگاه های با فرود جعبه بر روی یکی از وجه ها، قابل پذیرش نیست. شاید برخی شرکت کنندگان بارها جایگاه وزیر یا جلاد را با قرار گرفتن نشانه جایگاه به آنان تعلق گرفته باشد اما چون هنوز شاه مشخص نشده است، مقام و جایگاه آنان رسمیت ندارد.

    با مشخص شدن فردی از بازیگران به عنوان شاه و احراز این مقام، او از پرتاب جعبه خودداری می کند تا بقیه مناصب مشخص شوند. به همین ترتیب با پرتاب جعبه و فرود و قرار گرفتن آن به طوری که یکی از مشخصه ها رو به بالا بایستد، وزیر و جلاد نیز معلوم و برگزیده می گردند.

     با مشحص شدن شخصیت ها نوبت به بقیه میرسد تا یکی از آنان به عنوان دزد معرفی و به مجازات برسد. با توجه به ارتفاع مکعب مستطیل جعبه کبریتکمتر دو سطح کوچک دو سر جعبه و دو سر باریکتر دو طرف پس از پرتاب استوار بر روی زمین می ایستد اما معمولاً و قاعدتاً یکی از دو سر پهن همواره بر روی سطح   فرش یا زمین قرار می گیرد بنابراین کمتر منصب شاه و در درجه دوم وزیر و جلاد توسط شرکت کنندگان در پرتاب جعبه بدست خواهد آمد اما احتمال دزد شدن با توجه به سطح پهن جعبه زیاد خواهد بود. با قرار گرفتن یکی از بازیگران در جایگاه دزد، وزیر دست او را محکم می گیرد و خطاب به شاه دزد و نوع جرم و دزدی او را اعلام می کند(نوع و سنگینی دزدی و جرم را وزیر به دلخواه اعلام می کند) و شاه هم بر اساس نوع و چگونگی و کمی یا زیادی دزدی فرمانی برای مجازات او صادر می کند و سپس وزیر رو به جلاد می کند و دستور اجرای فرمان را به وی می دهد و جلاد مجری حکم خواهد بودو در این میان اگر نوع مجازات سنگین باشد مجرم در صدد بر می آید تا با جلاد از در دوستی و مصالحه در آید و گاه به او پیشنهاد رشوه نیز می دهد تا در مجازات وی تخفیف قائل شود و در شلاق زدن و یا نوع تنبیه نرمش از خود نشان دهد. جلاد نمی تواند حکم شاه و وزیر را نادیده و یا اجراء نکند بلکه می تواند بدور از چشم شاه و وزیر به نوعی از سختی مجازات بکاهد.

    با مشخص شدن اولین فرد به عنوان دزد، وزیر دست دزد را گرفته و با صدای بلند خطاب به شاه می گوید:

شاه عرض دارُم.

شاه: منظورس دارم، چه کِرده؟

وزیر: ای دُز ...(مثلاً گوسفتدی را دزدیده یا کسی را کتک زده، پول شخصی را ربوده، و...

شاه فرمان می دهد؛ مثال:دستور ادُم سه دِر(دور) بخوره دور وزیر و دست وزیره بووسه،یا ملق بزنه(معلق بزند)، ده ضربه شلاق بخورد، بلند بلند به هنده(بخندد)، بلند بلند به گریوه(گریه کند)، جور خروس بخونه، و حرکات و کارهای سخت تر و ...

وزیر: جلاد حکم حکم شاهه، یونه ... و حکم و فرمان شاه را جهت اجراء به او اعلام می کند.

جلاد: دست دزد را می گیرد و به کناری می برد و حکم را اجراء می کند. اگر فرمان سخت باشد دزد به التماس می افتد و رشوه ای به جلاد پیشنهاد می کند و یا به او می گوید اگر شاه شدم و تو دزد شدی ترا می بخشم و ... گاهی با هم سازش می کنند و اگر جلاد در کار خود متعهد باشد از آینده ترس ندارد و عین حکم را به اجراء در می اورد و گرنه به سازش روی می آورد.

بازی به همین منوال انجام می شود تا در پرتاب افراد غیر شاه و وزیر و جلاد یکی شاه بشود که در آن صورت حکومت فرو می پاشد و باید مراحل بعدی تا یافتن دزد طی شود.

اگر روزی جمعی همتبار همفکر و مشتاق اجرای سرگرمی های فولکلوریک بختیاری دور هم جمع بشویم، به قول معروف پیه مجازات را به تن خود خواهم مالید و در بازی شاه و وزیرک شرکت خواهم کرد و اگر شاه شدم، شاهی دادگستر می شوم و فرمان و حکم دادگرانه و عادلانه صادر خواهم کرد و اگر دزد شدم هر حکمی صادر شد، گردنم از مو باریکتر انجام خواهم داد حتی اگر شاه بگوید دست همه بازیگران را ببوسم یا ...

 

    

 

نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ٧:٥٦ ‎ب.ظ ; پنجشنبه ۱٠ آذر ۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم