پبده و پبدنی و نگاهی تازه به فرهنگ بختیاری

تهده (گهواره)

در گویش بختیاری، گهواره را " تهده " می نامند. تهده از چوب ساخته می شود. تهده انواع مختلف دارد که از نظر قیمت با هم متفاوتند. نوع و جنس چوب، سادگی و نقش و نگار و کنده کاری بر روی آن، سبکی، راحتی و محکمی در بهاء گهواره در بختیاری تاثیر گذار است. گهواره مورد استفاده قوم  بختیاری با گهواره های مردمان شهر نشین و روستایی کشورمان دارای تفاوتهای زیادی است. کوچ نشینی و کوچگردی مردم بختیاری وسیله ای   قابل حمل را می طلبید که در زمان کوچ، امنیت، راحتی، سلامت و بهداشت نوزاد در تهده را تأمین نماید. علاوه بر آن سلیقه مادران و سازندگان تهده، آنرا با گهواره های دیگراقوام متفاوت ساخت. نوع و طرح آن در ابتدا برای جابجایی آسان و سالم و بهداشتی نوزاد در نظر گرفته شد و سپس به تزیین آن توجه گردید.

     زنان در ساخت تهده از وسایل بهداشتی و مناسبی بهره گرفتند تا نوزاد دچار سوختگی ناشی از ادرار و تعریق نشود. بنابراین در مواد مورد استفاده از ورود سرما و گرما به درون گهواره جلوگیری کرده و از سرما خوردن و گرما زدگی و عرق سوز شدن نوزاد پیشگیری نمودند.

     زنان متوجه شدند که ادرار باعث سوختگی بدن و امراض پوستی نوزادان و ایجاد بوی بد و مشمئز کننده می گردد بنابراین با استفاده از پارچه و پنبه و پشم بره که از لطافت بیشتری برخوردار بود به عنوان پوشک نوزادان خود را  در برابر امراض و ناراحتی ها سالم و مصون نگه می داشتند. نوع پوشک مذکور به دلیل غیر بهداشتی بودن، زبری،خشنی، زمختی و حجیم بودن آن باعث ناراحتی هایی عدیده ای می شد و علاوه بر آن با توجه به تعویض زود به زود هزینه بر و با توجه به مشغله زیاد زنان پرکار بختیاری موجب اتلاف وقت آنان نیز می گردید. به همین جهت تصمیم گرفتند که باید راهی بیابند تا ادرار را به بیرون از گهواره انتقال بدهند تا ضمن جلوگیری از سوختگی از بیماری تنفسی و امراض جلدی در بدن نوزاد،از بوی مشمئز کننده را هم از تهده(گهواره) او دور سازند.

     زنان خوش فکر بختیاری از طبیعت کمک گرفتند و برای انتقال ادرار به بیرون از گهواره از ساقه نی استفاده کردند. بند های درون نی را باز و به هم مربوط ساختند و به صورت لوله در آوردند تا به وسیله آن ادرار را به خارج از تهده انتقال دهند. جنس چوبین نی و توخالی بودن آن بهترین گزینه برای استفاده در بدن نوزدادن بود زیرا نوع جنس و وجود هوا در درون آن از گرم و داغ شدن پیشگیری می نمود و ایجاد حساسیت نیز نمی کرد.

     زنان یک سر نی را در میان پای نوزاد و سر دیگر را در بیرون از تهده قرار داد. برای جلوگیری از آلودگی و ایجاد بوی بد در محیط خانه نیز راه چاره ای پیدا کردند. زنان با اندیشه و کاردان بختیاری ظرف کوچکی را که در بدنه خارجی تهده و در زیر نی خروجی تعبیه کردند تا ادرار خروجی در آن جمع گردد و سپس دور ریخته شود. در گویش بختیاری به نی انتقال ادرار نوزاد «بِلور»[1] و به ظرف جمع آوری ادرار «میز دون، »[2] یا «درف مسته»[3] می گویند.

     تهده منحصر به مردم کوچ نشین و عشایر بختیاری نیست بلکه پس از تخته قاپو و یکجا نشینی، در روستاها و حتی شهر ها، به جهت بهداشتی و راحت بودن و سلامت کودک از تهده استفاده می کنند. در دیگر اقوام عشایر نشین و کوچگرد نیز از گهواره هایی مانند بختیاری ها استفاده می شود. 

      اجبار و الزام در ساخت نوع تهده موجود باعث گردید تا تهده به مرور تغییرات اساسی و لازم را بیابد و سلیقه، هنر و ذوق سفاش دهندگان و سازندگان در شکیل و زیبا شدن تهده موثر گردید. الزام و وجود و برخی قسمتهای تهده را جهت سهولت در حمل، جنباندن و راحتی و سلامت و بهداشت نوزاد موجب شد تا بهترین جنس چوب و قطعات در ساخت آن  بکار گرفته شود. مردم بختیاری با بکار بردن سلیقه که نشات گرفته از هنر و ذوق آنان است ، تهده خود را با طرح های زیبا و راحت و منقوش به درودگران سفارش می دادند . ارایه طرح و نقشه های متفاوت و مختلف از سوی مردم مصرف کننده (به ویژه زنان) و درودگران سازنده به نمونه هایی جدید وساختارهایی نو، از نظر  زیبایی، راحتی و سبکی منتهی می گردید.

زنان هنرمند و با ذوق بختیاری، در آراستن تهده از انواع مهره ها، منگوله های رنگارنگ، قرآن مجید، دعا و تعویذ ، نمک نر (زاج ) ، موی گرگ ، و ...

الزام آن به دلیل

اجزا ساختمان تهده :

کپی، کپه ( تخته هلالی شکل)دو کپه زیرین و زبرین –

سر شاهی، سرشاهین ( چوب رابط و نگهدارنده بین دو کپه )

کفه یا تختخواب کودک 

بلور

ظرف ادرار

وسایل و لوازم تهده:

1-   بوف:( تشک زیرین و ضخیم تهده است که از کاه پر شده و خاصیت رطوبت زدایی دارد )

2-   تشک:( تشکچه نرم و نازکی است که معمولا از پر پرندگان و یا از پشم لطیف بره پر کرده و درون تهده قرار می دهند )

3-   بالش: (بالش را هم مثل تشکچه از پر پرندگان و یا پشم بره درست می کنند)

4-   بند آویز: (بندی است که از نخ های رنگی و متنوع با نوع بافت گرد و یا به صورت ریس ساده تهیه می کنند که وسایل و لوازم و تزیینات را به آن آویزان می کنند.)

5-   اوار تهده: آوار تهده، پهن بافتی است مانند شیردنگ که کمی پهن تر و عریض تر و محکمتر از شیردنگ است. از آوار، زنان برای بستن تهده به دوش خود و حمل آن در زمان کوچ استفاده می نمایند. آوار پهن و محکم است و عریض بودن آن مانع از زخم و ناراحتی شانه های زنان تهده به دوش می گردد.

6-   زیر تهده ای: زیر تهده ای بالشی است کوچک که درون پارچه ای پیچانده و به کمر می بندند تا در زمان به دوش گرفتن تهده، کف آن روی آن بالشتک قرار گرفته و ضمن جلوگیری از فشار لبه پایین تهده به کمر و ایجاد زخم و درد، مانع از پایین افتادن آن نیز می شود. 

7-   دستبند: دستبند پارچه چند لایه پهن و عریضی است که برای بستن دست و پاهای کودک در تهده از آن استفاده می گردد. هر تهده دو عدد دستبند دارد. هر دستبند معمولا حدود بیست تا بیست و پنج سانتیمتر عرض و حدود یک تا یک متر و نیم طول دارد. ابعاد دستبند به سن و چاقی و لاغری نوزاد نیز بستگی دارد. یک سر دستبند به تنه تهده به صورت ثابت متصل است و به سر دیگر دستبند که آزاد می باشد تکه چوبی به اندازه عرض دست بند محکم دوخته و بسته می شود. اتصال دستبند فقط با دو سر چوب است و قسمت میانی پارچه ای دستبند به صورت حلالی برش خورده و دوردوزی شده از چوب جدا می باشد تا سردستبندها(شیردنگ) که بعداً به آن اشاره خواهد شد بتواند به راحتی دور چوب بچرخد و بسته و محکم گره بخورد. این چوب ها باعث می شوند تا پارچه چندلایه دستبند به دور بدن نونهال به صورت یکنواخت پیچانده شده و گره خوردگی و جمع شدگی آن بدن کودک را اذیت نکند.

8-   سر دستبند: سر هر دستبند، بند پهن و نقش بافت زیبایی قرار دارد که  مردم بختیاری به آن «شیر دنگ» می گویند. شیر دنگ سردستبند نوعی از شیر دنگ های معمولی است که ظریف تر و با نقش بافت های متفاوت تری نسبت به شیردنگ های معروف بختیاری می باشند. طول هر سردستبند به تقریبا یک متر است که از آن برای بستن کودک در تهده استفاده می گردد. ابتدا دستبند ها از روی دست، پا و شکم کودک عبور داده می شوند و سپس سردستبند ها و یا همان شیردنگ ها پیچش دستبند پارچه ای را به دور تهده محکم و گره می زند تا مانع افتادن و خارج شدن نوزاد از تهده گردد.

9-   لحاف: در قدیم زنان هنرمند از پارچه و یا پشم لحاف کوچکی به اندازه تهده، تهیه می کردند تا بدن کودک گرم نگه داشته شده و از سرما خوردگی نوزاد جلوگیری شود. امروزه از پتوی کودک استفاده می شود. لحاف از نظر ضخامت و نازکی، بستگی به فصل و محیط زندگی مردم  داشت.

10- رویی تهده : رویه تهده پارچه ای است که روی تهده می اندازند . رویی تهده در واقع خیمه و چادر کوچکی است که یک در دارد و روی تهده قرار می گیرد . رویی تهده نیز مانند لحاف به فصل و محیط  و سردی و گرمی هوای سکونت داشته و دارد . در فصل زمستان از پوشش و پارچه های ضخیم و در فصول خنک و گرم از پارپه های نازک و توری مانند استفاده می گردد .

تزیینات تهده:

1-   انواع زنگوله

2-   شیردنگ

3-   منگوله

4-   سکه های مختلف

5-   مهره های قیمتی و زیبا

6-   میخک

آویز های مقدس:

1-   آیات الهی ( قطع های کوچک قرآن مجید )

2-   دعا

3-   اسماء متبرک

سایر آویزه های تهده:

1-   موی گرگ

2-   سبیل پلنگ

3-   اسپند

4-   عاج

5-   پوست مار

6-   زاگ ، زاج( نمک نر )

7-   مهره چشم زخم ( مهره تی )

امروزه هنوز زنانی از قوم بختیاری هستند که با توجه به بهداشتی بودن و راحتی و سلامت تهده، از آن برای نگهداری و پرورش نوزاد خود استفاده می کنند.

 

 

 

 



[1] -be-loor.(به +لور)لور، لاوار، شور، شیو. این کلمات در گویش بختیاری مترادف با آبراهه، مسیل، جوی و جویبار در زبان فارسی است. به همان حرف اضافه و کلمه ربط است و همرا با لور معنی به جریان گذاشتن، روان کردن و انتقال دادن آب یا هر مایعی را از جایی به جایی می دهد. 

[2] شاش دان، جای ادرار. در گویش بختیاری به ادرار مسته می گویند و «دو» مخفف دون یا دان است به معنی فارسی ظرفیت و طرف و جای هر چیز می باشد، meste.

[3] - مِسته دون،مسته دوو، در بختیاری به ظرف،«درف» گفته می شود. درف مسته = ظرف مسته، ظرف ادرار.

نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ٥:٢٠ ‎ب.ظ ; دوشنبه ٧ آذر ۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم