پبده و پبدنی و نگاهی تازه به فرهنگ بختیاری

مثل، متل و چیستان های بختیاری

     بنا به درخواست برخی همتباران مشتاق و دوستدار فرهنگ بختیاری، سعی خواهد شد تا با کمک و یاری گرامی یاران به درج مَثَل، مَتَل و چیستان های بختیاری اقدام تا مورد استفاده خوانندگان ارجمند قرار گیرد. از همتباران بزرگوار درخواست می گردد در این باره یاری رسانی فرمایند.

مثل

     در گویش بختیاری معادل مشخصی برای کلمه مَثَل وجود ندارد اما مردم این قوم کهن همواره در هنگام اشاره و ذکر مثل، عبارت « نیایل گدن»( نقل قول گذشتگان) را بکار می برند. نیایل از دو جزء «نیا» و «یل» تشکیل شده است. نیا به معنی پدر بزرگ و جد و یل یکی از علائم جمع در بختیاری است؛ بنابراین نیایل یعنی پدر بزرگ ها و اجداد و گذشتگان. مردم بختیاری سخن نغز و ارزشمند سران و بزرگان هوشمند و آگاه خود را در قالب مثل و به صورت نثر و نظم و یا نثر آمیخته به نظم برای زیبایی گفتار و یا پند و اندرز بکار می برند. در واقع مثل در بختیاری سخن و گفتار زیبا و منظم و نغز و آموزنده گذشتگان است که مردم آن را در مواقع لزوم و برای زیبایی گفتار استعمال می نمایند و می توان آن را سخن گذشتگان یا گفت بزرگان ( گدن نیایل) نامید. بیشتر مثل ها با تکریم و بزرگداشت نیاکان بیان می شوند. مثلاً در آغاز سخن می گفتند: خدا بیامرزه سون، هم همو که نیایل گدنیا ( بنابر گفته گذشتگان):

مانند:

    هر کی که یه گپی نداره وا پا یه برد گپی بنشینه. ( هر کس که بزرگی( راهنما و مدیر) ندارد باید کنار سنگ بزرگی بنشیند). این مثل در لزوم داشتن بزرگان  و مدیران توانا و مدبری است تا در سایه بزرگی و راهنمایی و ارشاد آنان به سر منزل مقصود نائل شد.

متل

    متل به داستان های کوتاه گفته می شود که در آن به اندرز و سفارش پرداخته می گردد. متل داستان خوشایند و دلنشینی است که برخی از آن نشأت گرفته از خرافات می باشد که یا به دلیل ترس و واهمه از غول های افسانه ای و یا اوهام در نظر مردم جان گرفته و یا به وسیله بعضی راویان برای به گمراهی کشاندن مردم ساخته و پرداخته شده است. متل ها هم به صورت شعر و هم به نثر زیبا و دلنشین است تا در شنوندگان آن اثر خود را بجا بگذارد.

     از متل های بختیاری می توان به متل برد و گردو، الا زنگی، رووا و دالو و ... اشاره کرد.

چیستان

     مردم بختیاری به چیستان « چنه چنه» می گویند. چنه در بختیاری یعنی چیست؟ یا این چیست؟ در محاوره عامیانه بختیاری به چنه چنه،«چنچنه» هم گفته می شود.

     چیستان (چسیت آن؟) از دو جزء (چیست+آن) ساخته شده است. کلمه مرکب چیستان پرسش و سؤالی است و از طرف مقابل سؤال می کند که این مطلبی که می پرسم جوابش چیست؟ مردم چیستان را هم برای سرگرمی و هم برای بالا بردن دانش و آگاهی حاضرین در جلسه و به خصوص خردسالان بکار گرفته می شد. در زمانی که نه رادیو بود و نه تلویزیون و نه هیچ سرگرمی دیگری که امروزه در دسترس همگان است، مردم چیستان را در شب نشینی ها و جلسات فامیلی بکار می بردند. پیستان باعث می شد که مردم به فکر کردن و اندیشیدن بپردازند و مغز از حالت رکود خارج شود و نرمش و ورزش آن فراموش نگردد. چیستان نیز به صورت نثر و نظم و یا آمختگی هر دو ساخته و بیان می گردید. شعر گونه بودن مثل و متل و چیستان اثر نافذ و جالب خود را داشته و دارد.

نمونه ای از چیستان های بختیاری:

« چنه چنه، چنچنکه    داری قلم فرتنکه»

جواب را شما بفرمایید...

 

 

 

 

نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ۱٢:٥٢ ‎ق.ظ ; یکشنبه ۱ آبان ۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم