پبده و پبدنی و نگاهی تازه به فرهنگ بختیاری

گاگریو بختیاری و مداحان سنتی

گاگریو( گاه گریوه) بختیاری

     گاگریو سرود و اشعار موزون و آهنگین غمگنانه زنان بختیاری است که در سوگ و ماتم عزیزان از دست رفته با سوز و گداز و با هم آوایی می خوانند. اشعار گاگریو، سروده های زنان با احساس بختیاری است که در غم عزیز می سرایند. بیشتر این غم سروده ها  فی البداهه سروده می شود. قوم بختیاری به گاگریو، سرود(سروو) هم می گویند. اشعار سرود و گاگریوها در رثا و ستایش جایگاه و اقتدار و رشادت و هم چنین جوانی و نوباوگی راهیان دیار باقی سروده و تنظیم می گردد.

گاه گریو یا گاگریو بر گرفته از آئین زرتشت است. قبل از ورود اسلام به کشور ایران و پذیرش این دین الهی توسط  اقوام ایرانی، مردم بختیاری با گرویدن به دین مبین اسلام آداب و سننی از دین زرتشت را نسل به نسل انتقال داده و ماندگار نمودند.به گزیده هایی از اوستا در این باره اشاره می گردد: 

گاثا: در اوستا «گاثا» در پهلوی «گاس» و در فارسی «گاه» به معنی «سرود»عنوان کلی هر یک از پنج سرود زرتشت است که بر سر نامهای ویژه هر کدام می آید . در فارسی به جای گاثا، گاهی «گات» هم نوشته اند. گاه در اصطلاح هنر موسیقی ایرانی نیز ریشه در همین «گاثا»ی اوستایی دارد ...

گاثاها: نام کهن ترین بخش اوستاست که گاهان پنجگانه یا پنج سرود زرتشت سپیتمان را در بر می گیرد. در فارسی این نام را « گاتها » نیز نوشته اند.

گاس: در پهلوی این واژه به دو معنی آمده است: یکی «گاثا» (= سرود) و دیگری «یک سطر شعر » (پتمان = پیمان ) که در برابر «افسمن» اوستایی است.

 

     گاگریو در مقام موسیقایی منحصر به خود خوانده می شود. مقام موسیقایی گاگریو محزون و آمیخته ای ازمایه های دستگاه شور و دشتی است. معمولاً گاگریو خوانی به صورت تک خوانی و کر(همخوانی) به صورت همزمان اجراء می شود. بدین صورت که یکی از زنان سرود را شروع کرده و با صوتی محزون و گیرا یک مصراع از شعر مورد نظر را خوانده و سپس جمع زنان حاضر با هم خوانی و هم نوائی او را همراهی می نمایند. همخوانی سرود غمگنانه زنان دل هر شنونده ای را به غم می کشاند واشک را از چشمان سرازیر می کند. بعد از آن زنی دیگر از جمع شعری دیگر را آغاز می کند و نیم بیت را به صورت تک خوانی اجراء می کند و مصراع دوم را همگان همخوانی کرده و ادامه می دهند. زنان گاگریو خوان همه اشعار مرثیه گاگریو را حفظ هستند و یا از قبل با هم مرور می نمایند و همگان از ملودی گاگریو آگاهی داشته و در فراز و فرودها هماهنگ و هم نوا با هم به پیش می روند بدون این که یکی از آنان نظم آهنگین آنان را بر هم بزند.

     با برگزاری مراسم های عزاداری در سالن و مساجد و حسینیه ها و با پیشرفت تکنولوژی و تکنیک و ایجاد شغل مداحی و درآمدزائی آن، سرود و گاگریو خوانی به دست غیر اهل قرار گرفت و زنان داغدار و با قریحه و ذوق از دور خارج شدند و در حالی که صدای مداحان سنتی حرفه ای ناوارد آنان را بیش از داغ عزیزانشان آزار می داد، در تنهایی و سکوت به شیون و گریه و زاری می پردازند.

     اشعار با احساس و پرمحتوا و فرهنگی زنان هنرمند و با احساس جای خود را به کلماتی ناموزون و نامربوط و بی احساسی داد که نه با فرد متوفی مطابقت داشت و نه با فرهنگ و احساس قوم بختیاری! جای صدا و نوای موزون و منظم و آهنگین حنجره زنان دل سوخته را صدای بم و ناآشنای مداح سنتی گرفت که تظاهر به غم و اندوه می کند و نوای نی کمی آن را ترمیم می نماید تا دل و گوش را بیشتر از غم پیش آمده نخراشد و عبارات و کلمات نامربوط و ناهمگون بدتر به درد نیاورد.

     خواننده و مداح تازه به میدان آمده برای خوشایند صاحب ماتم و سوگ و بهره بری بیشتر و بهتر مادی و معروفیت و جلب مشتری به شعر بافته های بی ربط و بی منطق پرداخته و کشاورز را خان و چوپان را کدخدا و خان را سردار و ... در کلمات و سروده های بی معنای بی پایه و بی وزن خود معرفی می نماید! گاه پیش آمده است که افراط و اغراق از متوفی در حدی پیش رفته است که صاحب مرده را شرمنده جالسین حاضر کرده و یا وادار به واکنش و اعتراض به خواننده متملق کرده تا از ادامه دروغ پردازی و بیان غیر واقعیات جلوگیری نماید!

      اکثر مداحان سنتی بختیاری بی سواد و بی دانش اند و توانائی قرائت یک سوره از قرآن مجید و خواندن اشعار با محتوا و با مسما را ندارند، بنابراین برای گریز از این کمبود و نقصان و پوشش دادن آن سعی می کنند که با آب و تاب به خواندن اشعاری فرهنگی و قومی  بپردازند که به گمان خود برگزار کنندگان مراسم و شنوندگان حاضر را راضی نگه دارند!

     بارها و بارها پیش آمده که در مراسم های عزاداری خواننده بی سواد و بی دانش اشعار،عبارات و کلمات نامربوط و غلط و بی معنایی را ادا کرده که موارد مذکور باعث استهزاء و تمسخر افراد غیر بختیاری قرار گرفته و اذعان می داشتند که چرا اجازه می دهید این افراد بی سواد مراسم عزاداری هماهنگ و متحد شما بختیاری ها را که از نظر اجتماع و انظباط و سرباره دادن و غیره زبانزد است خدشه دار گردد؟ و شاید هم برخی که چیزی نمی گویند در دل خود خواهند گفت که بختیاری های شنونده خود نیز چون مداحشان غافل از معنا و مفهوم عبارات و اشعار بی معنا و غلط هستند!

     مثلاً یکی از مداحان که بیشتر از بقیه در گاف دادن بی نظیر است و بی سوادی و بی دانشی را با غلط های خود به نمایش در می آورد، در تقدیر و تشکر مدعوین و حاضرین در مراسم می گوید: از کسبات،ادارات، ادوات و ... تقدیر و تشکر می گردد. 1- ادای کلمه کسبات اشتباه است زیرا کسبه خود جمع کاسب است و با «ات»( یکی از علائم جمع فارسی) مجدداً جمع بسته شده  و محض غلط است.

2- ادوات به معنی اسباب و ابزار است و بکار بردن آن یک اشتباه ناآگاهانه، زشت، خنده دار و توهین آمیز می باشد. از این دسته اشتباهات واضح و روشن که عزا را سبک و خانواده عزادار را شرمنده می سازد زیاد است.

3- مثلاً شخص محترمی بر اثر تصادف اتومبیلی به دیار باقی شتافته و خواننده بی درد و نا آشنا به اصول فرهنگی و در ظن خود برای بهتر برگزار کردن مراسم به سروده هایی بی معنا و بی پایه می پردازد و به ذکر نام و نوع ماشین تصادف کرده می پردازد که بسیار زشت و قبیح بود! « کشتته به ره دیر ماشین پِژَو- شیرمون چطور وابید که رهده ور خو» و « آمبولانس آژیر کشه ...و اشعار و کلمات ناهمگون و نامربوط دیگر ...

     اشعار زیبا و حماسی شاهنامه فردوسی گرامی را که هر بختیاری بی سوادی نیز به خوبی و راحتی و بدون اشتباه می خواند، این خوانندگان گران جان و پول دوست به بدی و اشتباه خوانی هر چه تمامتر می خوانند ...

     مداحان شماره موبایل های متعدد خود را بر وری هر سنگ . دیوار و ...در شهرها و  جاده ها و حتی کارگاه ها و کارخانه ها می نویسند و در قبال این همه اشتباه و بدخوانی مبالغ  گزاف و هنگفتی را در ازای چند ساعت از صاحبان عزا درخواست و مطالبه می نمایند!

     بر ماست که هم چون اشخاص و خانواده و طوایف زیادی از بختیاری که این نوع مداحی را ممنوع و منسوخ نموده اند، از مراسم و جلسات عزاداری خود حذف کنیم تا به درستی به عزاداری و سوگ سرائی خود بپردازیم و از ایجاد هزینه های سرسام آور و هنگفت بپرهیزیم.

     شادروان حاج خیبر اسکندری گله( روحش شاد و یادش همواره گرامی باد) یکی از سران متدین و با فرهنگ بختیاری بود، وصیت کرد که پس از رحلت ، در مراسم عزاداری وی از مداح سنتی استفاده نگردد و هزینه آن صرف امور خیریه گردد.مردان نیک منش و نیک کردار و متدین و مردمی همواره هم در زندگی و هم در فقدان منشأ خیر و برکت هستند. حاج خیبر اسکندری گله  در زمان حیات پر برکت خود مایه خیر و برکت بودند و در زمان ممات نیز منشأ خیر و ماندگاری و جاودانگی اثرات نیک اندیشی گردیدند. در مراسم هفت وصیت شادروان بارها اعلام گردید تا هم علت عدم حضور مداح سنتی به اطلاع مدعوین رسانده شود و هم دیگران از این توصیه ارزشمند و گرانمایه مرحوم حاج خیبر اسکندری گله سرمشق و الگو گرفته و مداحی ستنی را نسخ نمایند. در مراسم ایشان قاریان قرآن به تلاوت ایاتی از کلام الله کریم و تقدیر و تشکر از مدعوین می پرداختند و همه چیز بجا و مناسب برگزار و انجام شد. بنده نیز به تأسی از بزرگمردان بختیاری هم چون شادروان حاج خیبراسکندری گله وصیت می کنم که در مراسم مرگم از مداحان سنتی استفاده نکنند.

در صدد تخطئه و کسادی کار و شغل پر درآمد این خوانندگان و مداحان سنتی نیستم و مطمئناً این مداحان که خود بختیاری هستند برای فرهنگ و آداب بختیاری نیز دل می سوازانند و شاید خود هم بر این باور رسیده باشند که برخی از آنان به جز لطمه کاری برای تبار خود انجام نمی دهند و از آنان انتظار میرود تا آگاهی و اطلاعات و دانش خود را ترقی داده و آن دسته از مشتاقان بختیاری که به مداحی آنها علاقه مند هستند را راضی و از لطمات و صدمات جبران ناپذیر به آداب و فرهنگ کهن و باستانی قوم بختیاری برحذر باشند. هر بختیاری برای فرهنگ و آبروی همتباران خود احساس مسئولیت و درد می کند. امیدوارم همتباران ارجمند در این باره اجماع نظر یافته و راهی برای عبور از این مشکل اجتماعی و فرهنگی تبارمان در ریشه کن کردن هنجارهای ناپسند هر چه سریعتر بیابند. حیف خواهد بود که گاگریو که یکی از ماندهای آیین زرتشتی در تبار بختیاری است دستخوش انحراف و بی مایگی و دستاویز سودجویانی بی درد گردد.

     حرمت همه خوانندگان سنتی به عنوان برادران هنرمند و خوش الحان بختیاری واجب است و این نوشته معترضه کلیت ندارد و شامل همه مداحان سنتی بختیاری نمی شود بلکه خطاب به آن دسته از خوانندگان سنتی عزاداری بختیاری است که ناخواسته به فرهنگ و سنن پسندیده بختیاری لطمه می زنند و آن را در انظار بیگانگان به صورت ناپسندی ارائه می نمایند. با احترام به پیشگاه آن دسته از همتباران بختیاری که تمایل دارند که از مداحان سنتی در مجالس و مراسم خود استفاده کنند استدعا می گردد قبل از اجرای مراسم مداح را در نحوه اجراء و نوع اشعار توجیه تا خدای ناخواسته به حیثیت و جایگاه خانواده و متوفی لطمه وارد نگردد.

    متن فوق به پیروی و تبعیت از بزرگان فرهنگ مدار و دلسوز و بختیاری نگاشته شده است و انتظار می رود که با هم فکری و هم کاری در اصلاح یا حذف و توجیه مداحان و مردم در این نوع مداحی اقدام پسندیده انجام گیرد. منتظر نظرات ارزشمند شما همتباران گرامی هستم. پاینده و پیروز باشید.             

 

 

 

نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ٢:٠٧ ‎ق.ظ ; شنبه ۱٧ اردیبهشت ۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم