پبده و پبدنی و نگاهی تازه به فرهنگ بختیاری

مقاله ی «شیردال» نوشته ی حسین عبدالهی پبدنی در مجله ی کهرنگ

نوشته از حسین عبدالهی پبدنی

(چاپ در مجله کهرنگ، چاپ بهمن ماه 94)

 

شیردال

«شیردال» واژه ای ترکیبی و از «شیر» و «دال» تشکیل شده است. «شیر» نام جانور زورمند و قوی و مشهور به سلطان جنگل و «دال» در زبان بختیاری به کرکس گفته     می شود. ترکیب توصیفی شیردال(دال ِ شیر) نیز در زبان بختیاری به عقاب اطلاق       می گردد.

شیر در فرهنگ بختیاری نماد شهامت، شجاعت و دلاوری است.  در سروده های حماسی و سوگواری از نام شیر بهره برده می شود و بر آرامگاه دلیرمردان و صاحبان نام و بزرگ از تندیس این جانور نیرومند و با شکوه (برد شیر، شیر سنگی) به صورت نمادین گذارده و قرار داده می شود.

شیر سلطان زمین(جنگل) و عقاب فرمانروای بی چون و چرای عرصه ی آسمان، شهرت و نماد نیرومندی و تیز پروازی را برای خود کسب نمودند؛ بنابراین «شیردال» یعنی دالی(عقابی) که مانند شیر در شکار پرزور و نیرومند و چابک است بر زمین و آسمان حاکمیت بلامنازع دارد. ترکیب نام شیر با دال(عقاب)، توصیفی است از نیرومندی و چالاکی این پرنده ی بزرگ و تیز چنگ و تیز پرواز.

در لغت نامه دهخدا، در روشنگری و معنای واژه ی دال، نام دو پرنده ی عقاب و کرکس آورده شده است.

بختیاری تباران برای روشنگری و نمایاندن برتری و بهتری در نیرو، اندام و اندیشه و کردار از پیشوند و پسوند در نام ها بهره می برند. نام های مرکبی که با واژه ی شیر در زبان بختیاری ترکیب و بکار گرفته می شود بسیار است. چنان که در شاهنامه و دیگر نوشته های باستانی و هم چنین در زبان پارسی و زبان دیگر اقوام ایرانی نیز این گونه توصیفات با نام شیر چشمگیر است. واژه هایی مانند: شیراوژن، شیرافکن، شیردل، شیر مرد، شیرزن، شیرشکار، شیراندام، شیرپنجه و ...

در فرهنگ و دانش بومی بختیاری، نمادها به دو گونه ایجاد و ماندگار گردید. در نام ها به ...

برای رویت و خوانش ادامه متن روی «ادامه مطلب کلیک نمایید)

پبده و پبدنی

پبده و پبدنی

پبده و پبدنی


صورت واژگان ترکیبی، توصیف گردید و در سرودهای حماسی، سوگواری و گفتار محاوره ای بکار گرفته شد و هم چنین در سنگ نگاری و سنگ تراشی ها مانند بردشیرها (شیرسنگی)و کتیبه ها و دست بافت هایی مانند قالی، انواع هورجین(خورجین)، تی یر، لی، وریس، شیردنگ و ... به نمایش گذارده شد.

در دست بافت ها نقوش از طبیعت برگرفته می شد. برخی نویسندگان نقش های منقوش در دست بافت ها را وهمی و خیالی دانسته اند و نام برخی نقوش را به اشتباه ذکر کرده اند. به نظر نگارنده هیچ یک از نقوش نقش بسته در دست کارهای هنرمندانه زنان خوش ذوق بختیاری خیالی نبوده و همه از طبیعت الهام گرفته شده است. مردم بختیاری برتر پسند و نیک پسند بوده و هستند. در سروده های ماندگار فولکلوریک بختیاری شاید کمتر از شیردال استفاده شده است که قابل درنگ و تامل نیز می باشد اما به بهترین وجه از شیر و کبک در سروده های خود بهره برده اند و اینک نیز می بینیم که سروده ها و گفتار جوانان خوش ذوق و با احساس هم از نام این دو جانوران نیرومند و زیبا شایسته و به جا برخودار می گردند.

شایسته و در خور شان هنر و ذوق خلاق هنرآفرین شیرزنان بختیاری نیست که نام نقش پرنده های آنان را به جای درست نگاشتن نام کبک وعقاب(شیردال) و ... بنگشت(گنجشک) یا بط ذکر کنیم! مسلم است که زن نقش آفرین بختیاری که ذهن خلاق او از طبیعت اطراف خود برداشت پسندیده و شایسته می کند، کبک خوش خرام و زیبا و خوش بال و پر و شیردال بلندپرواز و تیز چنگ آسمان و کوهسار خود را نبیند ولی از گنجشک نه به اندازه کبک زیبا و در حد عقاب نیرومند، الهام بگیرد و نقش او را بر فرش رنگین دل خود پیاده کند!

باید توجه داشت که با توجه به نوع بافت و رشته های بکار رفته در تار و پود تمدارها(دار) و نبود نقشه هایی مکتوب و تهیه شده از قبل مانند امروزه، که زنان هنرمند از دهن و حافظه ی خود بهره می گرفتند و گره تار را بر پود می زدند و نقش می آفریدند، نگاره ها و نقوش با خطوط شکسته پدیدار می گردید و در نگاه و دید تنها پرندگانی دیده می شوند و یا در مورد شیر و اسب و ... نگاره هایی با خطوط شکسته و پیوسته که چارپایانی را آشکار می سازد. سزاوارتر آن است که در ظرافت کار شیرزنان هنرمند و دانش آن ها در نقش آفرینی هایشان که میراث، یادگار و سرمایه های پیشین ماست، بهتر و درست تر بیندیشیم! بنگشت و بط نیست که کبک و شیردال است و چارپایان وهمی و خیالی نیستند که اسب و شیر و ... هستند که زنان با احساس و خوش ذوق و نیک پسند بختیاری از زیبایی های زیستگاه خود برداشت و به نقش نشاندند.

در زبان بختیاری نام های ترکیب توصیفی در نام انسان، نمادها، جانوران نیرومند و شاخص و برخی ابزار و وسایل بکار برده می شود.

انسانی مانند: شیرعلی، شیرمحمد، شیرزاد، شیرپیا (شیر مرد)، شیرزینه(شیرزن)، شیرکش، شیرگیر...

نمادی مانند: بردشیر(شیر سنگی)، شیر زرد در سوگ سرودها(گاگریو)و سروده های حماسی

جانوری مانند: شیردال، گُنج شیر(شیر زنبور، گُنج=زنبور)...

ابزاری مانند شیربنگ و شیردنگ.

شیربنگ(شیربانگ، بانگِ شیر، صدای شیر،غرش شیر): نام ابزاری است که با رشته هایی از دم اسب و وسیله ای توخالی از جنس چوب یا فلز، مانند کاسه ی سازهایی مانند تار و ویلون و ... ساخته می شد. با عبور تارهای موی دم اسب از انتهای آن و کشیدن دست(دست نم دار و خیس صدای رساتری ایجاد میکرد و از صدمه دست نیز پیشگیری می کرد)بر  تارهای مو صدایی مانند غرش شیر از آن بر می خاست و جانوران مزاحم کشت و کار مانند خرس و گراز را ترسانده و رم می داد. برخی هم به نوعی از شیر بنگ که صدایی بم داشت گابُره gabore می گفتند که صدایی چون صدای گاو از آن بر می خاست.گا=گاو. بُر،بُرنیدن=  صدای گاو. گابره= صدای گاو، نعره گاو. گابره نام علفی محکم و رشته ای نیز هست.

 شیردنگ(دنگ در زبان بختیاری به چم و معنای نشان، نمایش، رفتار، روش، داستان و آواز ...کاربرد دارد؛ شیردنگ = نمود و نمایشی از شیر، نشانه ای از شیر...):شیردنگ در زندگی مردم بختیاری کاربرد چند منظوره دارد. 1- به جهت خوش نقشی و خوش رنگی برای تزیین خانه و بهون(سیاه چادر)در بخش درگاه و دور تا دور داخل استفاده می شد.  2- بنا به باورمردم، برای چشم شوری و زخم چشم و چشم کردن(نظر کردن) به کار برده    می شد. 3- برای دور ساختن موجودات ناپیدا و نامرئی و از ما بهتران(اجنه)، آل، پری و ... در نظر گرفته می شد. 4- برای پیوستگی و نگهدارندگی بهتر و بیشتر سیاه چادر آن را به تیرک های بهون مانند تل، استیم و پیشه می بستند. نقش شیردنگ، گل و بوته نبود، بلکه نقش های شکسته ای بود از شیر ، پلنگ، گرگ و عقاب(شیردال) که این خطوط راست با شکستگی و زاویه به صورت ممتد و به هم پیوسته تا انتها ادامه می یافت. مردم بر این باور بودند که اجنه و موجودات موذی ناپیدا و نامرئی از عقاب و شیر و پلنگ و گرگ می ترسند و با دیدن شکل و شمایل آن ها به خانه نزدیک نمی شوند تا از آسیب و صدمه محفوظ بمانند. بنابر همین باور بود که زنان در تهده(گهواره) نوزادان خود از سبیل پلنگ، ناخن شیر و پلنگ، دندان شیر و پلنگ، موی گرگ ... استفاده می کردند تا فرزندانشان از شر و آسیب آن موجودات در امان باشند.

آقای حسین مددی در کتاب خود به نام « نماد در فرهنگ بختیاری» در باره ی شیر سنگی چنین نگاشته است: « شیر سنگی نماد شجاعت و دلیری در فرهنگ بختیاری است. به همین منظور روی قبر ایلمردان و جوانان سلحشور، تندیسی از شیر سنگی می گذارند. همین طور در برخی اشعار خصوصاً گاگریو(سوگ سرودها)«شیر زرد» معادل این نماد است.

اصولاً «شیر» در اسطوره های ایرانی نماد آسمان، خورشید و آتش (برترین عنصر) و «گاو» نماد گیتی و زمین است. در تخت جمشید ، سنگ نگاره ای موجود است که شیری گرده ی گاوی را گاز گرفته است و این صحنه ی نمادین برتری خورشید را بر زمین نشان می دهد...

باز در کیش مهر، شیر چهارمین مرحله(زینه) از هفت مرحله سلوک مهرپویان است. این پنداشت ها باورهای اسطوره ای و فولکلوریکی، شیر را به موجودی نمادین در فرهنگ گورستانی و مناسک گذار در فرهنگ بختیاری تبدیل کرده است...»

شیردال به جز کاربرد نام عقاب در بختیاری، به جامی نقره ای با قدمتی 2700 ساله نیز گفته می شود که به شیردال لرستان معروف و مشهور است. این جام باستانی ترکیبی است از اندام شیر وعقاب که سه پیاله کوچک در سه طرف آن قرار گرفته است.

نشریه فرهنگی و اجتماعی لور در باره ی «شیردال» در یکی از شمارگان خود چنین نوشت: «شیردال نام لری موجودی افسانه ای در داستانهای مناطق لرنشین است، این اسم ترکیبی از شیر+دال (در لری مینجایی، بختیاری و لکی به معنی "عقاب") یکی از آثار مادهاست...»

شیردال لرستان توسط غارتگران میراث، برای فروش به خارج کشور برده شد و در سال 2003 توسط دولت آمریکا توقیف و نگهداری شد. در سفر آقای روحانی ریاست محترم جمهور جهت شرکت در اجلاس شصت و هفتم سران سازمان ملل و طی گفتگوهای انجام شده، به کشور باز گردانده و به موزه ی ملی ایران منتقل شد. 

روزنامه شرق در این باره چنین نوشت: «دستاوردهای سفر رییس‌ جمهور ایران به آمریکا برای شرکت در اجلاس شصت‌وهفتم سران سازمان‌ملل و دیدار کری و ظریف و تماس اوباما و روحانی خلاصه نمی‌شود. بازگرداندن یک شی باستانی ایرانی که از سال ۲۰۰۳ تاکنون در بخش مبارزه با قاچاق آمریکا به‌حالت توقیف ‌شده مانده بود هم از دیگر دستاوردهای این سفر بود؛ اقدامی که «آلن بویل» سردبیر بخش علمی شبکه تلویزیونی ان‌بی‌سی آمریکا از آن به‌عنوان باستان‌دیپلماسی یاد کرده است.

 

 

این شیء تاریخی جامی نقره‌ای با قدمتی ۲۷۰۰ساله است که از آن به‌عنوان «شیردال» یاد می‌شود، این اثر تاریخی ۱۰سال پیش توسط یک قاچاقچی عرب اشیای عتیقه برای فروش به ایالات‌متحده آمریکا منتقل شده بود اما پلیس فدرال در حین معامله، هم قاچاقچی را بازداشت کرد و هم شیردال تاریخی را. از آن تاریخ تاکنون این اثر در آمریکا باقی مانده بود تا اینکه دولت این کشور در سفر حسن روحانی و هیات همراهش به نیویورک برای شرکت در اجلاس سران سازمان‌ملل، به نشانه حسن‌نیت آن را به مسوولان کشورمان پس داد.

شیردال موجودی افسانه‌ای است که ترکیبی از تن شیر و سر عقاب است و در ایران باستان شیردال را دارای قدرت شفابخش و پاسبانی از گنجینه‌ها می‌دانستند. طرح این موجود افسانه‌ای در بسیاری از مجسمه‌ها و بناهای باستانی ایران به‌کار رفته است.در نهایت روز گذشته محمدعلی نجفی معاون(وقت) رییس‌جمهور و رییس سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی وگردشگری در هنگام بازگشت به کشور در فرودگاه مهرآباد تهران از این جام سیمین «شیردال»، رونمایی کرد.

 

نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ۸:۱۱ ‎ق.ظ ; چهارشنبه ۱٤ بهمن ۱۳٩٤
Comments نظرات () لینک دائم