پبده و پبدنی و نگاهی تازه به فرهنگ بختیاری

سری پر تَو، دلی هین اَو(هینَو)، تیا خَو

سری پر تَو، دلی هین اَو(هینَو)، تیا خَو

به سی تشدار مالا منده هین اَو

دلی آسیده ور خُس نیده کهسار

که تا یارس به دیر آوید و عازو

رگی اَو زا، نه هشتن چشمه ساری

نهادن ماله منجا دشت بی اَو

بهونا روشنی زایینه کندن

به تاریکی نشوندن مال افتو

تَوی ور بیشه وندن داغ و پر تش

نه هشتن شیر کهسارینه بی تَو

دَوی چیدن به سی دل مینه بازار

بَراوَر دادنس وا کَه به ای دَو

به چی زهلی گرهدن جا به چشمه

اَوا آلیده، زندونی به قِرنَو

هوی وندن ز دیندا مه، که وا شو

اویدن شو به کُه، شوگرد و شَورَو

به اردی تا که هرگل جا گرهدن

ز دینداسون کهر وا بار و وا دَو

قطاری بی فشنگ و خرج و باروت

نهادن تی تفنگا سرد برنو

پتی کردن ز توشه هور و جفنه

پریشون کی ونو، انگست ور لو

...

به کی وا گویم و وا کی وا بنالیم

ز ای دردا و ای زَهما و پندَو

نه هشتن جاگهی، هر چینه جا خس

به جا گندم گدن کوزر، به یک هَو

به لَم بردن گپونینه ز بالا

نشوندن لیشه بالا دادنس سَو

...

سروشی گد که افتو رهد و گهرست 

الازنگی به کوفی ونده ای چَو

چواسه ای خوره دِر روزگارس

امیدا نا امید آویده زی غَو

 ز دنگا روزگارون منده «تهنا»

ز کارا لیش ای ملا و مکتو

 

 

 

نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ۱۱:۱۸ ‎ق.ظ ; دوشنبه ۳٠ شهریور ۱۳٩٤
Comments نظرات () لینک دائم

بنس زیرس، اِوردارس!... بخش 2

ورداشتن( برداشتن، پذیرفتن، خو گرفتن، به خود گرفتن

    تا اسو چینون چینه نه اشنیدم بی و نه دیدم بی! بیگه بنن زیر ماگا؟ مر ابووه؟ اسو بیگ بروه زیر ماگا سیچه؟ که چه کنه؟!...

    به جسته رهدم تی دام و گدم: دا! دا! دام گد: بووم! چته؟ گدم آتهماس به یاریجون گد برو کاخونیار بیار تا بیگ مندالسه بنه زیر گا زرد یاریجون که گوورس مرده؛ مر ابووه؟ بیگ ار رهد زیر گا اسو اِکُشس!  دام گد: هری ابووه، سوو که ایاهه ابینی چه کنه، خوو بنیهر بس تا باورت وابوهه.

یاریجون هم اسبسه زین و بلگ کرد و سوار آوید رهد و کاخونیار وا خوس اورد به مال. کاخونیار تا رسید، گد: پوست گووره کَ کردین بس؟ جلدی بیارینس! زینه یاریجون گد: کاخونیار! ری پل بید؛ یه سی(سگ) دز پوسته برده!

کاخونیار سره جمنید و گد: چاره ناچار وا بیگه بنم زیرس و به پیایل گد: گانه بخونین و یه دیگ او بنین سر چاله گرم وابووه و «تیرtiyar» نوکه هم بیارین سیم و یه ورست و یه کَرسی هم اخوم! بیگه بیارین دم دستم بووه؛...

 

ماگا نه خونیدن سر گل و دست و پاسه وا کرس سفت بستن؛ کا خونیار وریسته نهاد به نا ماگا و آرُم آرم سفتس کرد. گا تاسست و بی هوش وابید. کاخونیار گانه که تاسنید، اسو آفتین جووسه زید وا رُه و دست کرد منه لاش(تن، واژن) ماگا زوون بسته؛ دستس تا به مرک منه لاش گا بید و ...

چند کرت دستسه درورد و ممبا mombaکه به دستس دیسست بی نه ورسایید به لاش بیگ؛ انکه ای بیگ ز خسه و تازه زمار آویده و ...

دیندا دوسه مست نوک پیشکنید به ری ممباها ری لاش بیگ و ناهادس دم پوز گا و وریسته ز نا گا واز کرد. گا یه کمی جم و جیلا کرد و تیانه واز کرد و بیگه دید دم تیس! بو ممبا گانه فریو داد که زاییده و زون ورکشید و بیگه لست. سوری نوک دله گانه بیشتر به بیگ نزیک کرد و مهرس به دلس نشست و ... گا وریستاد ری پا و سر تا پا بیگه گالیس کرد. میا بیگ جور ملا ژل زیده تیس وابیدن بی...

 

بیگه ناهادن زیر گا و لیفسه هم ناهادن منه دهونس و بیگ هم ز خدا خواسته مت زید به لیف گا و شیر خرد...بیگ شیر اخرد و گا هم که سرس به بیگ نی رسید هی اِبُرنید و ... لنگ و لغه نکرد آروم واستاد ری بیگ. زینه یاریجون هم وا دیگس اوید زیر گا. بیگ یه لیفه اخرد و زینه یاریجون هم تند تند سه لیف دیرسه ادُهد ...

گا، بیگه ورداشت به خس...

یو هم منه بختیاری آوید به مثل ز ناهادن بیگ یا گوری دیه زیر گا به جا مند که اگون: پیات ورداشتس! یا: بنس زیرس، اوردارس! ... اورداریس! ...

(ستین بختیاری)

نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ۳:٠٦ ‎ق.ظ ; شنبه ٢۸ شهریور ۱۳٩٤
Comments نظرات () لینک دائم

بنس زیرس، اِوردارس!...

ورداشتن( برداشتن، پذیرفتن، به خود گرفتن ...)

   انگیزه از نوشتن رویداد زیر، شناخت بیشتر از دانش بومی و فرهنگی بختیاری و بررسی و نمایاندن واژه های بختیاری است. در نوشتار زیر یکی از راهکارهای بهره وری بهینه  و هوشمندانه تبار بختیاری که بنا به هوش و فراست، نیاز، نوآوری، شیوه ی آسان و بازده و ... روشنگری و آشکار می گردد. شاید در روشن نمایی، کم و کاستی رخ داده و یا واژه ای نادرست بکار رفته باشد؛ بر شماست یاد آوری نمایید تا به شناخت درست و راستین آن دست یابیم. نوشته چند بخش، کوتاه گذاشته می شود تا خوانده شود.

بخش 1

ماگا{ماده گاو} زرد یاریجون اَوستون{آبستن} بید؛ یه روز ورزا{گاونر} خونیار وا سُرو زید منه پهلیس. ماگا یه هو وست به گِل و نوریستاد. افتوزنون کیک چر زینه یاریجون منه مال وریستاد. زنگل و پیایل تا اویدن به سیل که بنیهرن چه وابیده، دیدن ماگا زرد یاریجون گوور(گر){گوساله} ونده و گرس بی جون کلس ونده بی.

ماگاه زرد یاریجون نومی بید؛ روزی دو من شیر اداد. گونس{پستان} یه بغل بید و لیفاس{نوک پستان} به بلندی یه انگست بید. ماگا زرد یاریجون  چپر{ حیوان بچه مرده}وابید و هر روز شیرس کم و کمتر آوید.

 

   یاریجون خُس هم ز زینه بدتر، دلس هین بید. چقونه{چاقو را} ز منه جلد سر کدس{کمرش} دراورد و پوست گووره کند و نوک(نمک) وند بس و پهنس کرد سر چل{سنگ چین} و لاشسه هم وند تی سیل{سگ ها} مال. 

    آتهماس به یاریجون گد: رو به مال آکهیار، کا خونیار وا خوت بیار تا هیم بیگ منداله{بزغاله ی نوزاد و شیرخوار} خومه که تازه زمار{زاده} وابیده بنس به زیر گات تا شیرس هشک نوابوهه؛ زیتر رو و بیو تا دیر نوابیده!

...

(ستین بختیاری)

نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ۸:٤٩ ‎ب.ظ ; چهارشنبه ٢٥ شهریور ۱۳٩٤
Comments نظرات () لینک دائم

اسزاته گیل دل مو نادمه

اسزاته گیل دل مو نادمه
چک چوی و هَو زنیته یادمه

هی گدی و هی بگوی ز بار دل
خس کلو و لیوه اینه دادمه

(ستین بختیاری)

نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ۸:٠٩ ‎ق.ظ ; چهارشنبه ٢٥ شهریور ۱۳٩٤
Comments نظرات () لینک دائم

پوز به اَو منه، فهمت کور ابووه!

... بس اگدن چشمه کور اَوه. اَوِس کم بید. تک تک ز منه گهر اریسست به لم و منه 
یه برد چالی جم ابید. سی هیم یو بس اگدن چشمه کور اوه. پیاله وامون نبید که واس 
اَو بخوریم و غلوه هم تشنه مون بید. به پنگه نی بید اَو بخوریم؛ تا اخواستی پر پنگه
 او بکنی و بیاریس، اریسست و اونه گل اکرد...
 چاره ناچار دراز وابیدیم و پوز ناهادیم بس و خردیم. کهزاد اَو نخرد و گد: بووم بم 
گد «به پوز اَو مخور چینا فهمت کور ابووه!!» اسو ندونستم اما دینداتر فهمستم که 
بوویل سیچه یونه اگدن!...
نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ٩:٠٩ ‎ب.ظ ; چهارشنبه ۱۸ شهریور ۱۳٩٤
Comments نظرات () لینک دائم

فریوم دادن، اندی(انده) مو چینون بی فرگ و چلنگ و دست و پا چَول...

... فریوم دادن، اندی(انده) مو چینون بی فرگ و چلنگ و دست و پا چَول و شل و ول خه نبیدم! بی دنگی و سر به زیری و شرمووی و زکِ تی داریم جست به مست درگل و گولم زیدن.

جغله آرومی بیدم و درگل هم هر کاری که داشتن، واسکه انجمس بدم سیسون. اگدن: ستین دردت بیو مِه(میخ) تمداره بکوو! ستین بووم بیو ای لِشک داره بُوُر سیم! ستین گووم دیرمجاله بیو وابامون تا سر چشمه! ستین رو دیگه ز هونه ... بیار! ستین... دیه کشتنم ز بس بم فرمون ادادن! یه ماهی بی دیه فرمون زسون نی بردم و خومه ازیدم به کر گوشی و ... اسو هونون هم هی بم سهم وندن که: ستین سیت اگویم! ستین ابیزی و ابینی! ستین ... مو هم هی اگدم: هر کاری که اخوین بکنین! دستاتون ز پاهاتون درازتر و ...

یه روز داشتم ارهدم ز دین یه کاری که نازگل بنگم کرد و گد: ستین بووم! بیو هیم وریست هونه بُوَند به دار سیمون اخویم دندلوش بوازیم! نازگل خُس بید و لالی و گل پسند و قشنگ. گدم کار دارم و نترم! نازگل گد: به شیر دات قسمت ادم بیو! تا شیر دامه قسمم دادن، رهدم تیسون. دام عزیز و گرونم بید و شیرس گرونتر ز همه چی بید سیم!

نازگل اوید تیم و وریسته داد به دستم اما درگل چونون تر واستادن بی و سر دادن بی به داک یک و هی هریک هنده اکردن و بُنِ گوش یک، پچ پچ اکردن. خومه زیدم به کر گوشی و وریسته ز نازگل گرهدم و ورچردم به دار بلیط تا روم ری لشک و وریسته بوندم که نازگل گد:

ستین به نیا بیو ای لک دار که گیر کرده به هیم برد، درارس اسو رو ری لک دار! اخوم یه سر بنده به هیم یو بوندیس!

اویدم به لَم و رهدم تی لشک خل اویده تی برد که یه هو پام رهد منه یه چاله و لشک درخت ز برد جدا وابید و لنگ مو هم به گیل دار رهد و خومم دوندلوش هی ارهدم به ای ترک و به او ترک...دندلوز وابیدم منه هوا! درگل ناشادی گرهده تله ناهادن بی سیم و وندنم به تله!

یه لنگم به لشک بسته بید و سر و ته آویزون منه هوا هی در اخردم. درگل هم هرررره هندنه ورداشتن بی و هی سر به سرم اناهادن و گدن: ستین هلا دیه ایای کارامونه انجم بدی؟ گایل اورگنی سیمون؟ ستین اروی ... مو سرا ته ز زوون نی وستم و هی گدم نه! نه! درگل یکی یه لشک تر کلخنگی کندن و جا گرهدن به پر و پام و زیدنم. هلا بزن و ... چرشتم ره به آسمون. هیشکی هم نبید که به دادم برسه. جووم(جامه ام) وست بی منه ریم و هیچ جانه هم نیدیدم و داشتم خفه ابیدم. بسون گدم جوومه راست کنین! لاشم به دره و وسته منه ریم و خفم کرد! اویدن گرهس زیدن به کدم تا نیاهه منه ریم.

وا یک منه گوشی یه چی گدن و رهدن ز منه  یه چاله زیر دار، زغال اوردن و دوتاسون دستامه گرهدن و نازگل هم گد اخوم پیرونته بورم و یکی دیه سون گد اخوم چلمته بورم و ... پک و پوزموه تنه و سیاه کردن؛ چی کاکا سیاه وابیدم. دنگ دنیانه به سرم دروردن تا همه چینه به گردن گرهدم که سیسون انجم بدم تا رهام کنن. شرط و قرار کردن وام که تا دروردیمت جر وا مون نکشی و بی دنگ بروی! ایر خواستی بزنیمون اسو به مال اگویم که چه وات کردیمه و ...

ز گیل دار دروردنم. دندونام به تیشنی درگل اما نازگل کار اکردن! اما کاری ز دستم نی وید!. اترسستم سی بچه یل مال بگون و آبروم بریسه و ... بی دنگ ز تیسون رهدم سر چشمه و ریمه ز زغالا ششتم و رهدم به مال. اما ز دیر سی نازگل انگستمه ناهادم منه تیشنیم...

مو مولانیده و بی دنگ ز زیردست مال اویدم و درگل چُک و رک و سرزنده و آهای گل خونون ز بالادست مال ... دیه ز تی او دار بلیط نی رهدم اما درگل تش به کار وسته جاسون همچو بید و تا مونه ز دیر ادیدن هی اخوندن:

های بند بوندین بند بوندین های گل، اهای گل... های ز شیردنگ، وریست تا، آهای گل...آهای گل... های تا ستین، شل شل کنون، آهای گل...آهای گل... های بروه لنگ ور هوا، آهای گل... آهای گل...

(ستین بختیاری)

نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ٦:٢٤ ‎ق.ظ ; شنبه ۱٤ شهریور ۱۳٩٤
Comments نظرات () لینک دائم

تکرار مرا کشت ...

تکرار مرا کشت ...

دنیای مجازی، غم تکرار مرا کشت

برداشت ز یک نامه به صد بار مرا کشت

 

ایجاد گروه های موازی و به یک نام

هر باره  ز تصویر و نوشتار مرا کشت

 

صد باره ببینی ز گلی، کوه و شعاری

این کپی و این پیست و نمودار مرا کشت

 

سر در گم و در مانده به هر جای زدن سر

بیهودگی و گشتتن بیگار مرا کشت

 

پیشینه و تاریخ چو آمیخت به احساس 

تفسیرِ از آن طبله ی عطار مرا کشت

 

تا از غم فردا به میان آمد و از درد

پیچیدن آن نسخه ی بیطار مرا کشت

 

یک جمله نخوانده ز نوشتار و دهد نشر

توجیه به دنباله و انکار مرا کشت

از دختر خورشید نهد عکس سراپا

آن غیرت لوتی، سر بازار مرا کشت

 

دم می زند از دانش و فرهنگ و منش او

جوک سازد و اما که چنین عار مرا کشت

 

ناپخته به فرهنگ زند چوب حراجی

این زخمه ی چرکینه ی خونبار مرا کشت

 

دل خون شده آن پیر ز اندرز و نصیحت

بی فکر و خیالی پرستار مرا کشت

 

نازیم به بختی ز کهن مانده سرافراز

پرواز به هر شاخه ی آن یار مرا کشت

 

ایکاش که این خفته رهد از شب غفلت

چشمان به هم رفته ی بیدار مرا کشت

 

این شکوه ی «تنها»که نه از خیل تبار است

کردار شماری، که نه بسیار مرا کشت

 

نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ۸:٤۱ ‎ب.ظ ; جمعه ۱۳ شهریور ۱۳٩٤
Comments نظرات () لینک دائم

بهیگ و آستاره و ...

... یه چپه نون پتیر ناهادن لا یه سارغی و گووس بستس به کدس. بهیگ هرساس گله
 گله اریسستن و هی اگریوست. ز جا بلندس کردن و دستسه گرهدن سه درس دادن دو
ر چاله هونه بووس. بهیگ کست وابید و انگستسه زید منه هاکشترا چاله بووس و
 زید ری زون...
سوارس کردن به مایون نیله بوو دووا و وستن وا ره. هونه دووا ری به افتو زنون 
بید اما بهیگ بردن سی افتو درون! ز بُتیم پرگل پرسیدم: بتی! په سیچه ابرنس 
چونون؟ هونه دووا خه چینونه؟!
بتیم گد: آستاره ری به ریس بید؛ تا زوا دُر ابرنس اسو اورگرتن که آستاره بهیگه 
نزنه!
نیشتم به آسمون ... آستاره نیدم!
(ستین بختیاری)
نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ٩:۳٦ ‎ب.ظ ; سه‌شنبه ۱٠ شهریور ۱۳٩٤
Comments نظرات () لینک دائم

بازی کوس و چهار در بختیاری

بازی کوس و چار، یکی از بازی های مفرح، زیبا و فکری قدیمی بختیاری است که هم اکنون نیز در بین مردم در حال رواج می باشد. این بازی با دو دسته ی 12 تایی چوبک(میله) کوتاه و در دو رنگ که با گردش و چرخش دو تاس چوبی منقوش به کوس و اعداد 2 تا 4 در خانه ها به حرکت در می آیند. کوس که به شکل مکعب مستطیل می باشد، با خطوط ضربدری و راست منقوش شده است، به جز دادن اجازه برای حرکت سرباز(نیرو) جایگاه عدد یک را نیز داراست.


نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ۸:۳٥ ‎ب.ظ ; یکشنبه ۸ شهریور ۱۳٩٤
Comments نظرات () لینک دائم

ز دیریتم به دل تش منده بی دی

ز دیریتم به دل تش منده بی دی
نویدی تی دلم تا بت کنم ری

تیا مندیر و دل، آشفته، پر تش
به جا هاکشترم بینی، بیو زی





نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ٩:۱٤ ‎ب.ظ ; شنبه ٧ شهریور ۱۳٩٤
Comments نظرات () لینک دائم

چمت و تش و ...

... تا ارم سر چشمه و کمک درگل هر شله نه راست بکنم و بیارم تو چمته بر و ز 
چاله دالو شاپسند تش بیار و تشه چالنه وا کن! یونه دام بم گد و رهد و مو هم وا 
بچه یل گرهدم به بازی...
یه هو دیدم دام ز شور زیر مال اُن ایاهه! به چسته زیدم به چمت و رهدم سی 
هونه دالو شاپسند. تا رسیدم بی سلام و بی چر و اُرس چمته ناهادم منه تش چاله 
که دالو غارنید بم! اودیدی به جندمت! چی اخوی؟
گدم: اویدم تش برم!
دالو گد: شو و تش! کی شو تش ز هونس کرده به در! تش انم به جونت و تش بت 
نیدم
 جغله فغر و ... یه کله چوو ورداشت و زید ری دستم و چمت وست. ناهاد ز دینم...
 مو به جسته و هو به دینم...

نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ۸:٥٦ ‎ب.ظ ; جمعه ٦ شهریور ۱۳٩٤
Comments نظرات () لینک دائم

به تِیتُم سی یه امشو، ره ادی بم؟

به تِیتُم سی یه امشو، ره ادی بم؟
ز دل ای خوم گشم لو، ره ادی بم؟

اخوم بی قاصدی، بی منج کاری
بگُم بی دنگ و بی هو، ره ادی بم؟

به سیت ای اخوم به تاریکی زنم زال
به دیر اِز برچ افتو، ره ادی بم؟

اخوم دوزم تیامه مینه تیهات
بگوم وا تی به چی لو، ره ادی بم؟

غمی چی کُه به سینم منده پر تَو
تونی باوینه سی تَو، ره ادی بم؟

به جایی ره ندارم مینه شوگار
ندارم پیش و پس رو، ره ادی بم؟

بگش امشو به ریم، دل نازکینت
ادونم سی یه تی خو، ره ادی بم!
(ستین بختیاری)
نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ۱٠:۳٥ ‎ق.ظ ; چهارشنبه ٤ شهریور ۱۳٩٤
Comments نظرات () لینک دائم

سیکه(سکسکه) و ...

... ناشتایی خرده نه خرده، سیکه(سکسکه) گرهدم. پشت سر یک سیکه اکندم. دل و
 اندرینم اوید منه تیشنیم.نه ترستم چی بخویرم و نه کرکر بکنم. تا اخواستم یه گپی 
بزنم سیکه بیشتر بید تا گپ...
پسین رهدیم به هونه کیچیم ماه بناز و سیکه مو هم سی خُس کار اکرد. کیچیم به 
دام گد : ستین ز کی تالا سیکه اکنه؟ دام گد: ز دم صحو تالا. کیچیم یه غا نازمه 
کشید و بوسیدم و نشوندم کل خس ...
چی نگدشت که یه هو کیچیم ورگشت بم تی همه و به فِریاد بلند گد: ووی ستین! 
سرمه کنامی! سیچه ریالا کلجمه اکنی؟ 
مورشت گرهدم! تیام پیسه وابید! عرخ لاشمه گرهد و گدم: کیچی مو!؟ دو تنگمه 
گرهدم پیش همه و گدم بنیهرین منه تنگم چه ابینین؟ مر مو دزم کیچی؟ مر مو ...
همه زیدن زیر هنده و کیچیم گد: نه بووم تو دز نیدی! دیه خوو آویدی! زونت 
گهشست و سیکت بهرست!
(ستین بختیاری)
نویسنده : حسین عبدالهی پبدنی : ۱٠:٢۸ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ۳ شهریور ۱۳٩٤
Comments نظرات () لینک دائم